Thuốc gây tăng đường huyết có cần ngưng không?

Điều trị bệnh bằng thuốc là vô cùng quan trọng, nhưng một số loại thuốc có thể mang lại tác dụng phụ không mong muốn, điển hình là làm rối loạn chỉ số đường huyết. Việc sử dụng các thuốc gây tăng đường huyết cần được theo dõi sát sao để ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ cơ chế và chủ động bảo vệ sức khỏe hệ chuyển hóa.

Thuốc gây tăng đường huyết là gì?

Thuốc gây tăng đường huyết là các loại dược phẩm trong quá trình điều trị một bệnh cụ thể lại vô tình gây ra tác dụng phụ làm chỉ số glucose trong máu tăng lên cao hơn mức bình thường, hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng đái tháo đường sẵn có ở người bệnh.

Nếu không nhận biết sớm tình trạng tăng đường huyết do thuốc, người bệnh có thể phải đối mặt với các biến chứng cấp tính đe dọa tính mạng như nhiễm toan ceton (DKA) hoặc hội chứng tăng áp lực thẩm thấu (HHS). Về lâu dài, nồng độ glucose liên tục ở mức cao, không được kiểm soát sẽ dẫn đến các biến chứng mạn tính vô cùng nghiêm trọng như suy tim, nhồi máu cơ tim, suy thận, suy giảm thị lực và tổn thương thần kinh ngoại biên vĩnh viễn.

Cơ chế gây tăng đường huyết do thuốc

Sự can thiệp của các thuốc làm tăng đường máu vào cơ thể người bệnh diễn ra qua rất nhiều con đường sinh lý phức tạp. Tùy thuộc vào từng nhóm dược chất, cơ chế tác động có thể bao gồm: (1)

• Giảm đáp ứng của mô với insulin (Kháng insulin): Cơ chế này thường gặp nhất khi người bệnh sử dụng corticoid hoặc các loại thuốc chống loạn thần. Thuốc làm cho các tế bào cơ và mô mỡ không phản hồi với tín hiệu của insulin, khiến glucose trong dòng máu không thể đi vào tế bào để chuyển hóa thành năng lượng, hệ quả là đường tích tụ lại trong máu.
• Tăng mỡ nội tạng: Một số loại thuốc ảnh hưởng đến đường huyết bằng cách làm thay đổi sự phân bố mỡ trong cơ thể. Sự gia tăng mỡ nội tạng (đặc biệt là tích tụ mỡ ở vùng bụng) sẽ tiết ra các chất trung gian gây viêm, làm tăng mức độ kháng insulin trầm trọng hơn.
• Giảm tiết insulin hoặc gây chết tế bào: Một số loại thuốc có độc tính tác động trực tiếp lên tuyến tụy, làm ức chế hoạt động hoặc thậm chí phá hủy các tế bào Beta của đảo tụy, dẫn đến việc sản xuất insulin kém, khiến cơ thể bị thiếu hụt hormone này nghiêm trọng.
• Các cơ chế đặc hiệu khác: Bên cạnh đó, một số thuốc có thể kích thích gan tăng cường quá trình tân tạo glucose (tạo ra lượng đường mới đưa vào máu), làm giảm khả năng hấp thụ glucose ở hệ cơ bắp, hoặc gây rối loạn hệ incretin (hormone đường ruột tiết ra sau khi ăn) và yếu tố tăng trưởng giống insulin (IGF-1), từ đó phá vỡ cơ chế cân bằng nội môi của cơ thể.

Các nhóm thuốc gây tăng đường huyết thường gặp

Một số loại thuốc có thể ảnh hưởng đến quá trình kiểm soát glucose máu. Các nhóm thuốc gây tăng đường huyết thường gặp gồm:

1. Glucocorticoid

Đây là nhóm thuốc có thể làm tăng đường huyết mạnh nhất và thường xuyên được chỉ định nhất. Corticoid (như dexamethasone, prednisone, hydrocortisone) được sử dụng rộng rãi để chống viêm, trị dị ứng, hen suyễn và ức chế miễn dịch. Chúng có khả năng kích thích gan tăng sản xuất glucose và đồng thời làm tăng đề kháng insulin ở các mô ngoại vi một cách rõ rệt.

2. Thuốc chống loạn thần

Các thế hệ thuốc chống loạn thần không điển hình (chẳng hạn như olanzapine, clozapine, quetiapine) dùng trong điều trị tâm thần phân liệt, rối loạn lưỡng cực có nguy cơ rất cao làm thay đổi chuyển hóa lipid, tăng cân mất kiểm soát và kháng insulin, từ đó dẫn đến khởi phát đái tháo đường ở người bệnh.

3. Thuốc tim mạch

Thuốc lợi tiểu nhóm Thiazide và thuốc chẹn beta giao cảm chính làm giảm sự nhạy cảm của tế bào với insulin và ức chế tuyến tụy. Ngoài ra, việc nhóm thuốc statin gây tăng đường huyết (thuốc dùng để hạ mỡ máu) cũng đã được ghi nhận. Statin có thể làm tăng nhẹ nguy cơ đái tháo đường type 2 thông qua cơ chế giảm tiết insulin, tuy nhiên, lợi ích bảo vệ tim mạch của nó luôn được đánh giá là vượt trội hơn hẳn rủi ro này.

4. Thuốc chống nhiễm trùng

Một số loại kháng sinh mạnh thuộc nhóm Fluoroquinolone hoặc thuốc điều trị ký sinh trùng như Pentamidine có độc tính đối với tế bào tụy. Tác dụng phụ của chúng có thể làm phá hủy trực tiếp tế bào Beta, làm tăng nồng độ đường trong máu đột ngột hoặc ngược lại, gây tụt đường huyết bất thường khó kiểm soát.

5. Thuốc điều trị ung thư

Trong lĩnh vực ung bướu, các liệu pháp nhắm trúng đích hoặc thuốc ức chế chốt kiểm soát miễn dịch dùng trong hóa trị có thể kích hoạt hệ thống miễn dịch của cơ thể tấn công nhầm vào chính tuyến tụy của người bệnh, gây suy giảm chức năng tiết insulin nghiêm trọng.

6. Thuốc ức chế miễn dịch

Các loại thuốc dùng để ngăn ngừa hiện tượng thải ghép sau phẫu thuật ghép tạng (như cyclosporine, tacrolimus – thuộc nhóm ức chế calcineurin) có thể dẫn đến tác dụng phụ gây độc cho tế bào Beta của tụy, dẫn đến khởi phát các bệnh rối loạn chuyển hóa do thuốc.

7. Thuốc nội tiết

Các liệu pháp hormone (như hormone tăng trưởng, thuốc tránh thai liều cao), hoặc các loại thuốc đặc trị khác như Diazoxide, Phenytoin (điều trị chống động kinh), Interferon alpha (trị viêm gan virus), và Teprotumumab (trị bệnh mắt tuyến giáp – Basedow) cũng nằm trong danh sách các thuốc gây tăng đường huyết cần theo dõi sát sao trong suốt quá trình sử dụng.

Yếu tố nào là nguy cơ tăng đường huyết do thuốc

Thực tế, không phải người bệnh nào sử dụng các loại thuốc kể trên cũng sẽ gặp phải tác dụng phụ tăng đường huyết. Tuy nhiên, rủi ro sẽ tăng cao lên gấp nhiều lần nếu người bệnh đang mang các yếu tố nguy cơ sau: (2)

• Đang có tiền sử mắc bệnh đái tháo đường từ trước hoặc đang ở giai đoạn tiền đái tháo đường.
• Người thừa cân, béo phì có chỉ số khối cơ thể (BMI) lớn hơn 27.
• Người lớn tuổi, khi chức năng chuyển hóa và tuyến tụy của cơ thể đã bắt đầu suy giảm do lão hóa.
• Có tiền sử gia đình (bố, mẹ, anh chị em ruột) mắc các bệnh về rối loạn đường máu.
• Phải sử dụng thuốc liên tục trong thời gian dài với liều lượng cao (đặc biệt là đối với liệu trình dùng corticoid).
• Đang mắc kèm các bệnh nền mạn tính khác như cao huyết áp, rối loạn mỡ máu, suy tim, bệnh thận mạn.

Làm sao để nhận biết tăng đường huyết do thuốc?

Việc phát hiện sớm sự ảnh hưởng tiêu cực của thuốc lên chỉ số glucose là rất quan trọng để kịp thời ngăn chặn các tổn thương sâu hơn.

• Các triệu chứng lâm sàng: Người bệnh có thể nhận thấy những thay đổi bất thường của cơ thể như đi tiểu rất nhiều lần trong ngày, khát nước liên tục không đã, sụt cân nhanh chóng không rõ nguyên nhân dù khẩu phần ăn không đổi. Ngoài ra, cơ thể luôn trong trạng thái mệt mỏi, uể oải, tầm nhìn bị mờ đi cũng là những dấu hiệu cảnh báo hệ chuyển hóa đang gặp rắc rối lớn.
• Chẩn đoán xét nghiệm: Khi có dấu hiệu nghi ngờ, bác sĩ sẽ chỉ định thực hiện các xét nghiệm sinh hóa máu chuẩn y khoa để xác định:
  • Đo nồng độ đường huyết đói (thực hiện sau khi nhịn ăn ít nhất 8 tiếng).
  • Đo chỉ số đường huyết sau ăn 2 giờ.
  • Xét nghiệm định lượng HbA1c để đánh giá mức độ kiểm soát đường huyết trung bình trong khoảng thời gian từ 2 – 3 tháng qua.

Biện pháp xử trí thuốc gây tăng đường huyết

Nguyên tắc tối quan trọng đó chính là khi phát hiện thuốc gây tăng đường huyết, người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngưng thuốc đột ngột vì có thể làm bùng phát dữ dội căn bệnh chính đang điều trị. Mọi quyết định thay đổi phải được thực hiện dưới sự chỉ định của bác sĩ.

• Đánh giá trước khi dùng thuốc: Bác sĩ sẽ tầm soát kỹ lưỡng các yếu tố nguy cơ của người bệnh, xem xét kỹ tiền sử bệnh gia đình và cân nhắc chi tiết giữa lợi ích điều trị bệnh và rủi ro trước khi đặt bút kê đơn.
• Theo dõi trong quá trình điều trị: Người bệnh cần kiểm tra đường huyết định kỳ tại nhà hoặc cơ sở y tế, đặc biệt là trong những tuần đầu tiên bắt đầu sử dụng các loại thuốc có nguy cơ cao.
• Điều chỉnh điều trị: Tùy vào tình trạng cụ thể, bác sĩ có thể quyết định giảm liều thuốc đang dùng, rút ngắn thời gian điều trị hoặc thay thế bằng một loại dược chất khác an toàn hơn đối với hệ chuyển hóa.
• Điều trị tăng đường huyết song song: Nếu việc ngưng loại thuốc gây tăng đường là bất khả thi (do tính mạng người bệnh phụ thuộc vào nó), bác sĩ sẽ tiến hành phác đồ điều trị song song để vừa chữa bệnh chính, vừa kiểm soát đường huyết:
  • Chế độ ăn: Thiết lập thực đơn chuẩn y khoa, cắt giảm tinh bột hấp thu nhanh (đồ ngọt, bánh mì trắng), tăng cường chất xơ, rau xanh và kiểm soát nghiêm ngặt lượng calo nạp vào.
  • Vận động: Duy trì tập thể dục ít nhất 30 phút mỗi ngày để tiêu hao năng lượng, đồng thời tăng độ nhạy cảm của hệ cơ bắp với insulin.
  • Dùng thuốc: Bác sĩ có thể chỉ định bổ sung các loại thuốc hạ đường huyết đường uống (như Metformin) hoặc chỉ định liệu pháp tiêm Insulin để cưỡng chế đưa chỉ số glucose về mức mục tiêu an toàn. Việc lựa chọn phác đồ nào sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ rối loạn thực tế.

Để được thăm khám chuyên sâu, tư vấn sử dụng các loại thuốc an toàn và hạn chế tối đa ảnh hưởng lên hệ chuyển hóa, quý khách có thể đến khám và nhận tư vấn trực tiếp tại Hệ thống BVĐK Tâm Anh TP.HCM:

Tóm lại, việc sử dụng các loại thuốc gây tăng đường huyết luôn cần được theo dõi và kiểm soát chặt chẽ dưới sự giám sát chuyên môn của bác sĩ để tránh các rủi ro đáng tiếc cho sức khỏe. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngưng thuốc đang điều trị giữa chừng mà cần chủ động phối hợp cùng bác sĩ để điều chỉnh liều lượng hoặc áp dụng kịp thời các biện pháp hạ đường huyết tích cực.