Đường huyết là gì? Những điều bạn cần phải biết rõ về đường huyết

Đường huyết là một trong những chỉ số quan trọng phản ánh tình trạng chuyển hóa và sức khỏe của cơ thể. Hiểu rõ đường huyết là gì, mức đường huyết bình thường bao nhiêu, các yếu tố ảnh hưởng và cách kiểm soát hiệu quả sẽ giúp phòng ngừa nhiều bệnh lý, đặc biệt là đái tháo đường và các biến chứng nguy hiểm. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp những thông tin cần biết về đường huyết.

Đường huyết là gì?

Đường huyết (blood glucose hay glucose máu) là loại đường chính được tìm thấy trong máu, đóng vai trò cung cấp năng lượng cho cơ thể hoạt động và phần lớn lượng đường này đến từ thức ăn, đồ uống tiêu thụ hàng ngày. Sau khi ăn, carbohydrate được hệ tiêu hóa phân giải thành glucose và hấp thu vào máu. Khi lượng glucose trong máu tăng lên, cơ thể sẽ phát tín hiệu kích thích tuyến tụy giải phóng hormone insulin, giúp glucose di chuyển từ máu vào bên trong các tế bào cơ, mỡ và các tế bào khác. Tại đây, glucose được sử dụng để tạo năng lượng hoặc được dự trữ dưới dạng glycogen ở gan và cơ hoặc chuyển hóa thành chất béo khi dư thừa. (1)

Chỉ số đường huyết là gì?

Chỉ số đường huyết là nồng độ glucose trong máu, được đo tại một thời điểm nhất định. Chỉ số này phản ánh khả năng cơ thể kiểm soát lượng đường trong máu thông qua hoạt động của insulin và các cơ chế chuyển hóa khác. Nếu cơ thể không có đủ insulin (hoặc kháng insulin), glucose sẽ khó đi vào tế bào và tích tụ lại trong máu. Theo thời gian, chỉ số đường huyết cao có thể làm tổn thương các mạch máu và dây thần kinh, làm tăng nguy cơ mắc các biến chứng như bệnh tim mạch, bệnh thận, biến chứng thần kinh, tổn thương mắt và nhiều vấn đề sức khỏe khác liên quan đến đái tháo đường. (2)

Cơ chế thay đổi đường huyết của cơ thể

Cơ chế thay đổi đường huyết của cơ thể cụ thể như sau:

1. Đường huyết tăng

Đường huyết tăng (hyperglycemia) xảy ra khi lượng đường trong máu cao hơn mức an toàn. Tình trạng này diễn ra khi tuyến tụy không sản xuất đủ insulin, hoặc cơ thể không thể sử dụng insulin đúng cách (kháng insulin). Hậu quả là glucose bị kẹt lại trong máu, không thể vào tế bào để tạo năng lượng.

2. Hạ đường huyết

Hạ đường huyết (hypoglycemia) xảy ra khi lượng glucose trong máu giảm xuống dưới mức an toàn (thường dưới 70 mg/dL ở nhiều người bệnh tiểu đường). Tình trạng này có thể xuất hiện rất nhanh với các triệu chứng như run rẩy, đổ mồ hôi, chóng mặt hay lú lẫn. Hạ đường huyết thường phổ biến ở người bệnh tiểu đường type 1 hoặc type 2 đang dùng một số loại thuốc nhất định, cần được cấp cứu ngay.

Các loại chỉ số đường huyết quan trọng

Một số loại chỉ số đường huyết như: (3)

1. Chỉ số đường huyết lúc đói

Đây là chỉ số được đo trong trạng thái bụng đói, cụ thể là 8 giờ sau bữa ăn gần nhất. Chỉ số này giúp tầm soát sớm bệnh tiểu đường, tiền tiểu đường và đánh giá khả năng cơ thể điều hòa đường huyết ở trạng thái cơ bản.

2. Chỉ số đường huyết sau ăn

Chỉ số này thường được đo vào thời điểm 2 giờ sau khi bắt đầu bữa ăn nhằm giúp bác sĩ đánh giá khả năng xử lý đường của cơ thể sau khi dung nạp thức ăn.

3. Chỉ số HbA1c

Xét nghiệm HbA1c là xét nghiệm máu đặc biệt giúp kiểm tra mức đường huyết trung bình trong vòng 2-3 tháng gần nhất. Chỉ số này được hình thành khi glucose trong máu bám vào các tế bào hồng cầu. Do hồng cầu sống được khoảng 3 tháng nên xét nghiệm này giúp đánh giá mức kiểm soát đường huyết trong thời gian dài.

Chỉ số đường huyết của người bình thường

Với người bình thường, các chỉ số đường huyết an toàn được quy định như sau:

• Khi đói: Nằm trong khoảng từ 4,0 đến 5,4 mmol/L (tương đương với mức 99 mg/dL trở xuống).
• 2 giờ sau ăn: Mức cao nhất là 7,8 mmol/L (tương đương mức 139 mg/dL trở xuống).
• HbA1c: Mức HbA1c bình thường là dưới 5,7%.

Tại sao chỉ số đường huyết lại thay đổi thất thường?

Chỉ số đường huyết không cố định mà có thể tăng vọt hoặc biến động do rất nhiều nguyên nhân trong sinh hoạt thường ngày, cụ thể:

• Yếu tố lối sống và sinh lý: Bị cháy nắng, tiêu thụ caffeine, bỏ bữa sáng sớm, căng thẳng (stress), mất nước hay khi đang bị ốm đều có thể làm tăng lượng đường trong máu.
• Tác dụng của thuốc: Việc sử dụng một số loại thuốc nhất định (như thuốc xịt mũi) có thể ảnh hưởng đến đường huyết.
• Hiện tượng bình minh (Dawn phenomenon): Vào buổi sáng sớm, sự gia tăng đột ngột của các hormone trong cơ thể có thể gây tăng đường huyết.
• Chế độ ăn uống: Tiêu thụ các loại carbohydrate đơn giản (như kẹo, soda, bánh mì trắng, đường tinh luyện…) sẽ làm cho lượng đường đi vào máu nhanh và gây tăng đột biến, trái ngược với carbohydrate phức tạp (gạo lứt, yến mạch, rau củ) giúp đường giải phóng từ từ.

Cách duy trì và cân bằng chỉ số đường huyết

Để bảo vệ sức khỏe, việc duy trì đường huyết ổn định có vai trò quan trọng, cụ thể:

• Chế độ ăn uống lành mạnh, cân bằng: Mỗi người cần hạn chế tối đa các loại đường bổ sung, tinh bột tinh chế hoặc thực phẩm chế biến sẵn. Thay vào đó, ưu tiên sử dụng trái cây, rau quả, các loại đậu, protein nạc và chất béo không bão hòa. Việc lựa chọn thực phẩm chứa carbohydrate phức tạp (như ngũ cốc nguyên hạt) sẽ tạo nguồn năng lượng ổn định hơn và ít gây tăng đường huyết đột biến.
• Tập thể dục thường xuyên: Dù không làm giảm đường huyết ngay lập tức, nhưng việc kết hợp tập thể dục đều đặn cùng chế độ ăn lành mạnh sẽ giúp ổn định lượng đường trong máu ở mức bình thường.
• Theo dõi đường huyết định kỳ: Với những người có yếu tố nguy cơ như thừa cân, tiền đái tháo đường, tiền sử gia đình mắc đái tháo đường hoặc người đã được chẩn đoán bệnh, việc theo dõi đường huyết định kỳ có vai trò rất quan trọng. Người khỏe mạnh nên kiểm tra đường huyết trong các lần khám sức khỏe tổng quát hằng năm. Trong khi đó, người mắc đái tháo đường cần tái khám và làm xét nghiệm theo lịch hẹn của bác sĩ để đánh giá mức kiểm soát đường huyết và điều chỉnh chế độ ăn, thuốc hoặc lối sống khi cần thiết.

Phòng khám Kiểm soát cân nặng và Điều trị béo phì, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM mang đến giải pháp chăm sóc sức khỏe đa mô thức chuẩn quốc tế. Thông qua sự phối hợp chặt chẽ giữa các chuyên gia nội tiết, bác sĩ dinh dưỡng và huấn luyện viên vận động, bệnh viện thiết kế phác đồ cá thể hóa giúp người bệnh không chỉ giảm mỡ an toàn, bền vững mà còn cải thiện độ nhạy cảm với insulin. Từ đó, cơ thể sẽ tự thiết lập lại cơ chế cân bằng đường huyết tự nhiên, bảo vệ sức khỏe khỏi các biến chứng nguy hiểm trong tương lai.

Bằng việc chủ động làm quen với các nguyên tắc cơ bản, duy trì thói quen sống lành mạnh, bạn có thể kiểm soát đường huyết trong mức ổn định. Với người gặp vấn đề liên quan đến đường trong máu, cần thường xuyên thăm khám và tham khảo ý kiến bác sĩ để có kế hoạch kiểm soát phù hợp với thể trạng của bản thân.