Đường huyết trong cơ thể được kiểm soát nhờ sự phối hợp của nhiều loại hormon khác nhau. Sự mất cân bằng về nồng độ của các hormon này có thể ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa, làm tăng nguy cơ đái tháo đường. Vậy có các hormon làm tăng đường huyết nào và chúng hoạt động ra sao?
Nồng độ glucose trong máu luôn cần được giữ ổn định để đảm bảo cơ thể có đủ năng lượng cho các hoạt động sống. Quá trình này phụ thuộc vào các hormon nội tiết, trong đó insulin là hormon duy nhất có tác dụng hạ đường huyết bằng cách hỗ trợ tế bào hấp thu glucose từ máu. Bên cạnh đó, cơ thể có nhiều hormon làm tăng đường huyết như glucagon, cortisol, adrenaline và hormon tăng trưởng, với cơ chế hoạt động khác nhau như kích thích gan giải phóng glucose hoặc hạn chế sử dụng glucose ở mô ngoại vi.
Sự cân bằng giữa insulin và các hormon làm tăng đường huyết giúp cơ thể thích nghi với nhiều trạng thái như đói, vận động, stress hay bệnh cấp tính. Nhờ đó, glucose máu được duy trì ở mức phù hợp để nuôi não bộ và các cơ quan quan trọng. Khi cơ chế điều hòa này bị rối loạn, người bệnh có nguy cơ tăng đường huyết kéo dài và tiến triển thành đái tháo đường.
Cơ thể có một số hormon chính chịu trách nhiệm làm tăng đường huyết gồm:
Glucagon được tiết ra từ tuyến tụy khi đường huyết giảm. Hormon này kích thích gan phân giải glycogen dự trữ và tạo glucose mới để đưa vào máu, từ đó làm tăng đường huyết nhanh chóng. Glucagon được xem là hormon đối kháng trực tiếp với insulin.
Các hormon làm tăng đường huyết như Adrenaline và noradrenaline được tuyến thượng thận tiết ra khi cơ thể đang trong tình trạng căng thẳng, sợ hãi hoặc vận động cường độ cao. Nhóm hormon này làm tăng đường huyết bằng cách kích thích gan giải phóng glucose và giảm tác dụng của insulin tại mô ngoại vi, giúp cơ thể có thêm năng lượng tức thời.
Cortisol còn gọi là “hormon stress”, được tổng hợp tại tuyến thượng thận. Hormon này thúc đẩy quá trình tạo glucose mới tại gan và giảm sử dụng glucose ở tế bào, từ đó khiến đường huyết tăng lên. Tăng cortisol kéo dài gây nhiều ảnh hưởng như tăng cảm giác đói, tăng tích mỡ bụng…, thậm chí góp phần làm tăng nguy cơ đái tháo đường.
Hormon tăng trưởng (GH) do tuyến yên tiết ra có tác dụng kích thích cơ thể phát triển và ảnh hưởng đến chuyển hóa năng lượng. GH làm tăng đường huyết bằng cách giảm độ nhạy của tế bào với insulin và tăng huy động chất béo để tạo năng lượng.
Hormon tuyến giáp (gồm T3 và T4) giúp tăng tốc độ chuyển hóa của cơ thể. Khi nồng độ T3 và T4 tăng cao, gan sẽ tăng sản xuất glucose và cơ thể hấp thu đường từ ruột nhanh hơn, dẫn đến xu hướng tăng đường huyết. Đây là lý do người bị cường giáp đôi khi xuất hiện tình trạng rối loạn đường huyết.
Các hormon làm tăng đường huyết hoạt động theo nhiều cơ chế khác nhau, với mục tiêu chung là đảm bảo cơ thể có đủ năng lượng trong nhiều tình huống như khi đang đói, stress hoặc vận động mạnh.
Nhiều hormon như glucagon và cortisol kích thích gan tạo thêm glucose thông qua quá trình tân tạo đường (gluconeogenesis). Cơ chế này giúp cơ thể duy trì đường huyết ổn định ngay cả khi không được cung cấp thức ăn.
Một số hormon như cortisol và GH làm giảm khả năng sử dụng glucose của tế bào hoặc làm giảm độ nhạy với insulin. Kết quả là glucose tồn tại nhiều hơn trong máu, góp phần làm tăng đường huyết.
Catecholamin và glucagon có thể kích thích cơ thể phân giải glycogen dự trữ ở gan thành glucose để giải phóng nhanh vào máu. Ngoài ra, một số hormon còn thúc đẩy phân giải mỡ và protein nhằm cung cấp nguyên liệu cho quá trình tạo glucose mới.
Insulin và glucagon là 2 hormon có tác dụng đối kháng nhưng phối hợp chặt chẽ với nhau để giữ đường huyết ổn định. Trong đó, insulin giúp làm giảm glucose máu bằng cách đưa đường vào tế bào để sử dụng hoặc dự trữ, còn glucagon có vai trò làm tăng đường huyết khi cơ thể có dấu hiệu hạ đường huyết.
Khi cơ thể ở trạng thái đói hoặc nhịn ăn, nồng độ glucagon sẽ tăng lên để kích thích gan giải phóng glucose vào máu, giúp duy trì năng lượng cho não và các cơ quan quan trọng. Ngược lại, sau khi ăn, lượng glucose máu tăng sẽ kích thích tuyến tụy tiết insulin nhằm đưa đường từ máu vào tế bào, từ đó làm giảm đường huyết trở về mức bình thường.
Ở người khỏe mạnh, đường huyết lúc đói thường dao động từ 70mg/dL – 99mg/dL (3,9mmol/L – 5,5mmol/L) và đường huyết sau ăn 2 giờ thường dưới 140mg/dL (7,8mmol/L). Trong khi đó, ở người bệnh đái tháo đường, đường huyết lúc đói có thể từ 126mg/dL (7,0mmol/L) trở lên và đường huyết sau ăn 2 giờ từ 200mg/dL (11,1mmol/L) trở lên. Sự mất cân bằng giữa insulin và glucagon là một trong những cơ chế quan trọng dẫn đến tăng đường huyết kéo dài ở người bệnh đái tháo đường.
Khách hàng có nhu cầu được tư vấn về các bệnh liên quan đến rối loạn chuyển hóa, đái tháo đường… có thể đến khám tại khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM. Khoa quy tụ đội ngũ chuyên gia đầu ngành và bác sĩ giàu kinh nghiệm, chuyên khám, tầm soát, điều trị, theo dõi các bệnh rối loạn nội tiết tố, rối loạn chuyển hóa, chậm tăng trưởng…, ứng dụng hệ thống máy móc hiện đại, phối hợp đa chuyên khoa để điều trị hiệu quả, an toàn, cùng quy trình khám chữa bệnh tối ưu, mang đến dịch vụ y tế chuyên nghiệp, tận tâm, góp phần tiết kiệm thời gian cho khách hàng.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Các hormon làm tăng đường huyết là một phần của hệ thống nội tiết, giúp cơ thể điều chỉnh và phân phối năng lượng phù hợp cho từng nhu cầu hoạt động. Mỗi hormon sẽ đảm nhận vai trò riêng trong quá trình chuyển hóa glucose, đồng thời phối hợp với insulin để giữ đường huyết trong giới hạn ổn định. Hiểu rõ vai trò của các hormon này sẽ giúp mỗi người chủ động theo dõi và kiểm soát sức khỏe chuyển hóa, phòng ngừa nguy cơ đái tháo đường.
