Đái tháo đường (diabetes mellitus) là bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính đặc trưng bởi tình trạng tăng glucose máu kéo dài do cơ thể thiếu insulin, giảm tác dụng của insulin hoặc kết hợp cả hai yếu tố. Hiểu rõ cơ chế bệnh sinh đái tháo đường giúp giải thích vì sao bệnh xuất hiện, tiến triển và gây biến chứng nguy hiểm. Mỗi thể bệnh đái tháo đường có cơ chế hình thành khác nhau, nhưng đều dẫn đến hậu quả chung là đường huyết tăng cao kéo dài.
Để hiểu cơ chế bệnh sinh đái tháo đường, trước hết cần nắm được cách cơ thể chuyển hóa glucose và vai trò của hormone insulin trong việc điều hòa đường huyết.
Insulin là hormone được tế bào beta (β) trong tuyến tụy tiết ra, giữ vai trò quan trọng trong điều hòa đường huyết và chuyển hóa năng lượng của cơ thể. Sau khi ăn, đặc biệt thực phẩm giàu carbohydrate (chất bột đường), tinh bột được hệ tiêu hóa phân giải thành glucose và hấp thu vào máu, làm tăng đường huyết. Khi phát hiện đường huyết tăng, tuyến tụy sẽ tiết ra hormone insulin.
Insulin như “chìa khóa sinh học”, di chuyển theo máu đến các cơ quan đích như gan, cơ bắp và mỡ. Ở cơ và mô mỡ, insulin gắn với thụ thể (ổ khóa) trên bề mặt tế bào, phát tín hiệu để các kênh vận chuyển glucose (chủ yếu GLUT4) hoạt động, giúp glucose từ máu đi vào tế bào. Đồng thời, tại gan, insulin thúc đẩy dự trữ glucose dưới dạng glycogen và hạn chế gan sản xuất cũng như giải phóng thêm glucose vào máu.
Nhờ cơ chế này, nồng độ glucose trong máu giảm dần về mức bình thường, đồng thời các tế bào nhận được nguồn năng lượng cần thiết để duy trì mọi hoạt động sống. Có thể hình dung, nếu glucose là “nhiên liệu” của cơ thể thì insulin chính là “chìa khóa” giúp nhiên liệu được đưa vào đúng nơi cần dùng.
Khi cơ thể thiếu insulin hoặc các tế bào không còn đáp ứng tốt với insulin (đề kháng insulin), “chìa khóa” không còn mở được “cánh cửa” đưa glucose vào tế bào một cách hiệu quả. Hậu quả là glucose bị ứ đọng trong máu làm tăng đường huyết. Trong khi đó, các tế bào lại không nhận đủ glucose để tạo năng lượng. Đây là cơ chế bệnh sinh cơ bản của bệnh đái tháo đường. Tùy theo nguyên nhân gây thiếu insulin hoặc đề kháng insulin mà bệnh được chia thành các thể khác nhau, phổ biến nhất là đái tháo đường típ 1 và típ 2.
Đái tháo đường type 1 là bệnh rối loạn tự miễn, chiếm 5%-10% tổng số ca bệnh đái tháo đường. Bệnh do hệ miễn dịch của người bệnh nhận diện nhầm các tế bào beta tuyến tụy là “tác nhân lạ” và tấn công. Quá trình này diễn ra âm thầm trong nhiều tháng hoặc nhiều năm, làm số lượng tế bào beta giảm dần.
Khi các tế bào beta bị phá hủy (thường mất từ 60%-90% tại thời điểm phát hiện bệnh), tuyến tụy không còn khả năng sản xuất insulin hoặc sản xuất rất ít. Vì không có insulin, glucose không vào được tế bào, tích tụ trong máu và gây tăng đường huyết, khiến người bệnh phải duy trì tiêm insulin từ bên ngoài.
Đái tháo đường típ 2 chiếm 90%-95% số ca bệnh, chủ yếu do 2 nguyên nhân chính gồm đề kháng insulin và rối loạn tiết insulin ở tuyến tụy.
Đề kháng insulin là tình trạng các tế bào (đặc biệt gan, cơ và mô mỡ) giảm đáp ứng với insulin. Mặc dù insulin vẫn được tiết ra bình thường hoặc tăng cao nhưng glucose khó đi vào tế bào hơn. Điều này giống như việc có chìa khóa (insulin) nhưng ổ khóa bị rỉ sét (tế bào kháng insulin), nên glucose không được đưa vào trong tế bào.
Trong giai đoạn đầu của tình trạng đề kháng insulin, tế bào beta phải tăng tiết insulin để bù trừ. Trong nhiều năm, cơ thể có thể kiểm soát được đường huyết nhờ cơ chế bù trừ này. Tuy nhiên, hoạt động quá mức kéo dài gây suy giảm chức năng và tình trạng chết dần của tế bào beta. Theo thời gian, tế bào beta không còn khả năng tiết đủ insulin để đáp ứng nhu cầu kiểm soát đường huyết của cơ thể. Khi đó, xuất hiện tình trạng tăng đường huyết kéo dài.
Béo phì (đặc biệt béo bụng) làm tăng tiết các chất gây viêm từ mô mỡ và làm giảm độ nhạy insulin. Đây được xem là yếu tố thúc đẩy quan trọng nhất của đái tháo đường típ 2 trong xã hội hiện nay. Thừa cân, béo phì và đái tháo đường típ 2 trở thành 1 vòng xoắn bệnh lý phức tạp: Béo phì gây đề kháng insulin (gây đái tháo đường) → Đề kháng insulin làm tăng nồng độ insulin → Tăng insulin gây tích mỡ và tăng cân → Tăng cân làm nặng thêm bệnh đái tháo đường.
Đây là tình trạng tăng đường huyết do đề kháng insulin trong thai kỳ. Đái tháo đường thường xuất hiện vào 3 tháng giữa hoặc cuối thai kỳ. Đường huyết thường trở về bình thường sau khi sinh, hoặc sau khi thai kỳ kết thúc. Tuy nhiên, vẫn có nguy cơ gây một số biến chứng ảnh hưởng đến mẹ và thai nhi. Do đó, phụ nữ mang thai cần xét nghiệm để tầm soát đái tháo đường thai kỳ và điều trị kiểm soát nếu cần.
Khi mang thai, nhau thai tiết ra các hormone (như hCG, hPL, estrogen, progesterone…) giúp thai nhi phát triển nhưng lại vô tình gây tình trạng đề kháng insulin ở người mẹ. Thông thường, tuyến tụy của người mẹ sẽ tăng tiết thêm insulin để cân bằng lại. Nhưng nếu tuyến tụy không thể đáp ứng đủ nhu cầu tăng thêm này, đường huyết sẽ tăng cao và gây đái tháo đường thai kỳ.
Trên đây là giải thích cơ chế bệnh sinh đái tháo đường theo cách đơn giản. Thực tế, tình trạng đái tháo đường có thể liên quan đến rất nhiều yếu tố.
Một số yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc bệnh đái tháo đường hoặc khiến bệnh tiến triển nhanh hơn gồm: (1)
Triệu chứng của đái tháo đường típ 1 thường khởi phát nhanh chóng, bất ngờ. Các triệu chứng thường gặp gồm khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân rõ, dễ nhiễm toan ceton… Trong khi người mắc bệnh đái tháo đường típ 2 thường diễn tiến âm thầm trong nhiều năm với triệu chứng ban đầu rất mờ nhạt. Người bệnh nên đi khám sớm nếu xuất hiện các dấu hiệu như:
Nếu nhận thấy các triệu chứng đái tháo đường trên hoặc thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ cao, tầm soát và điều trị sớm vô cùng quan trọng để phòng ngừa các biến chứng.
Khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM có đội ngũ bác sĩ, chuyên gia giàu kinh nghiệm, chuyên môn cao, cũng như hệ thống trang thiết bị xét nghiệm hiện đại, hỗ trợ chẩn đoán chính xác và điều trị hiệu quả. Khoa chuyên điều trị đái tháo đường, các biến chứng thường gặp và các bệnh nội tiết, bệnh mạn tính.
Nếu có nhu cầu khám, tư vấn, điều trị tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách có thể liên hệ theo thông tin:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Cơ chế bệnh sinh đái tháo đường là quá trình phức tạp liên quan đến rối loạn sản xuất hoặc hoạt động của insulin. Ở đái tháo đường típ 1, nguyên nhân chủ yếu là sự phá hủy tế bào beta tuyến tụy do tự miễn. Đái tháo đường típ 2 hình thành từ sự kết hợp giữa đề kháng insulin và suy giảm chức năng tiết insulin. Với đái tháo đường thai kỳ, tình trạng đề kháng insulin do hormone thai kỳ đóng vai trò trung tâm. Hiểu rõ cơ chế bệnh sinh của đái tháo đường giúp mỗi người chủ động phòng ngừa, tầm soát sớm và điều trị hiệu quả để hạn chế các biến chứng nguy hiểm của bệnh.
