Tiểu đường tuýp 2 do nguyên nhân nào? Làm gì để cải thiện?

Tiểu đường tuýp 2 thuộc nhóm bệnh chuyển hóa, liên quan đến nhiều yếu tố như chế độ ăn uống, cân nặng, ít vận động… Bệnh thường tiến triển âm thầm nên nhiều người chỉ phát hiện khi đường huyết đã tăng kéo dài hoặc xuất hiện biến chứng. Vậy tiểu đường tuýp 2 do những nguyên nhân nào, ai có nguy cơ cao và cần làm gì để kiểm soát đường huyết, cải thiện sức khỏe lâu dài?

Tiểu đường tuýp 2 là gì?

Tiểu đường tuýp 2 là dạng phổ biến nhất, chiếm khoảng 80% – 90% tổng số trường hợp tiểu đường. Đặc điểm chính của bệnh là cơ thể không sử dụng insulin hiệu quả (kháng insulin) và theo thời gian, tế bào beta ở tuyến tụy có thể không còn tiết đủ insulin để đáp ứng nhu cầu cơ thể. Hậu quả là glucose khó được đưa từ máu vào tế bào và khiến đường huyết tăng cao.

Tiểu đường type 2 có thể diễn tiến âm thầm, triệu chứng ban đầu không rõ ràng nên một số người chỉ phát hiện bệnh khi xét nghiệm đường huyết định kỳ hoặc khi đã xuất hiện biến chứng. Vì vậy, phát hiện và kiểm soát bệnh sớm có ý nghĩa quan trọng giúp hạn chế nguy cơ biến chứng.

Các nguyên nhân gây tiểu đường tuýp 2

Tiểu đường tuýp 2 là kết quả của sự tương tác giữa các yếu tố chuyển hóa, lối sống, thừa cân và nền tảng di truyền.

1. Đề kháng insulin và suy giảm chức năng tế bào beta

Đây là 2 cơ chế trung tâm gây bệnh. Đề kháng insulin khiến các mô như cơ, gan và mô mỡ đáp ứng kém với insulin, glucose khó được sử dụng trong khi gan tiếp tục giải phóng glucose vào máu. Ban đầu, tế bào beta của tuyến tụy có thể tăng tiết insulin để bù trừ. Tuy nhiên, khi khả năng bù trừ suy giảm, chức năng tế bào beta giảm dần, đường huyết sẽ tăng cao. Tình trạng này kéo dài sẽ tiến triển thành tiểu đường tuýp 2.

2. Thừa cân và tích tụ mỡ nội tạng

Không chỉ cân nặng tổng thể, lượng mỡ tích tụ quanh bụng cũng có liên quan chặt chẽ đến nguy cơ mắc bệnh. Khi vòng eo tăng, nguy cơ rối loạn chuyển hóa và đường huyết cũng có xu hướng tăng. Phân tích gộp 216 nghiên cứu với khoảng 26 triệu người tham gia cho thấy: cứ tăng thêm 10cm vòng eo thì nguy cơ mắc bệnh tăng khoảng 61%. (1) Một tổng quan hệ thống khác cũng cho kết quả tương tự: người béo bụng có nguy cơ phát triển tiểu đường tuýp 2 cao hơn khoảng 2 lần so với người không béo bụng. (2)

3. Ít vận động và mất cân bằng năng lượng

Ít vận động khiến cơ thể giảm tiêu hao năng lượng. Nếu người bệnh vẫn duy trì chế độ ăn giàu năng lượng, có thể dẫn đến dư thừa calo kéo dài và tăng tích tụ mỡ, đặc biệt là mỡ quanh bụng. Tổng quan đánh giá 45 nghiên cứu cho thấy lối sống ít vận động có ảnh hưởng xấu đến chỉ số đường huyết, HbA1c, nồng độ insulin, độ nhạy insulin, nguy cơ mắc bệnh tiểu đường type 2… (3)

4. Yếu tố di truyền và tiền sử gia đình

Yếu tố di truyền có thể góp phần khởi phát tiểu đường tuýp 2, bởi bệnh là kết quả của sự tương tác giữa nhiều gen với các yếu tố môi trường và lối sống. Các nghiên cứu di truyền quy mô lớn đã xác định hàng trăm vùng gen có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2, trong đó nhiều yếu tố ảnh hưởng đến khả năng tiết insulin và duy trì cân bằng đường huyết. Bên cạnh gen, tiền sử gia đình có người mắc bệnh cũng là dấu hiệu cho thấy nguy cơ cao hơn. Người có cha, mẹ hoặc cả 2 đều mắc bệnh tiểu đường tuýp 2 sẽ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn khoảng 2 – 4 lần. (4)

Biểu hiện của bệnh tiểu đường type 2

Tiểu đường loại 2 thường tiến triển âm thầm, nhiều người không nhận thấy triệu chứng rõ ràng trong thời gian dài. Người bệnh có thể xuất hiện một số dấu hiệu phổ biến khi bệnh đã tiến triển nặng như:

• Khát nước nhiều, uống nước thường xuyên.
• Đi tiểu nhiều lần.
• Thường cảm thấy đói.
• Mệt mỏi.
• Sụt cân bất thường.
• Nhìn mờ.
• Dễ bị nhiễm trùng (da, đường tiết niệu…).
• Vết thương lâu lành.
• Tê bì hoặc châm chích ở tay, chân.

Các biểu hiện trên không phải lúc nào cũng xuất hiện đồng thời. Do đó xét nghiệm đường huyết và HbA1c là cách quan trọng để phát hiện bệnh.

Tiểu đường type 2 có nguy hiểm không?

Có. Tiểu đường type 2 có thể gây nhiều biến chứng nếu đường huyết tăng kéo dài hoặc không được kiểm soát tốt.

• Biến chứng tim mạch: Là một trong những vấn đề đáng lo ngại nhất ở người bệnh tiểu đường type 2. Người bệnh có nguy cơ mắc bệnh mạch vành, cao huyết áp, nhồi máu cơ tim, suy tim và đột quỵ. Nghiên cứu cho thấy người bệnh tiểu đường xuất hiện biến chứng tim mạch có nguy cơ tử vong cao hơn so với người chỉ mắc 1 trong 2 bệnh.
• Biến chứng ở thận: Đường huyết cao trong thời gian dài có thể gây tổn thương các mạch máu nhỏ tại thận, dẫn đến bệnh thận do tiểu đường. Nếu tổn thương tiến triển, chức năng lọc của thận có thể suy giảm và gây suy thận, lúc này người bệnh cần được lọc máu.
• Biến chứng về mắt: Chủ yếu liên quan đến bệnh võng mạc do tiểu đường. Đường huyết tăng kéo dài có thể làm tổn thương các mạch máu nhỏ nuôi võng mạc, lâu dần gây suy giảm thị lực, nặng hơn có thể dẫn đến mất thị lực.
• Biến chứng thần kinh: Có thể biểu hiện bằng tê, châm chích, nóng rát hoặc giảm cảm giác ở bàn chân và bàn tay. Khi mất cảm giác ở chân, người bệnh có thể không nhận ra các vết trầy xước hoặc vết thương nhỏ, từ đó làm tăng nguy cơ loét bàn chân, trường hợp nghiêm trọng thậm chí phải cắt cụt chi.

Các biến chứng của tiểu đường tuýp 2 có thể xuất hiện ngay tại thời điểm người bệnh được chẩn đoán. Phân tích gộp 33 nghiên cứu trên hơn 13.000 người mới được chẩn đoán tiểu đường tuýp 2 cho thấy: tỷ lệ người đã có biến chứng võng mạc là 12%, tổn thương thận là 15% và tổn thương thần kinh là 16%. Ngoài ra, một số biến chứng liên quan đến mạch máu lớn cũng được ghi nhận, gồm bệnh tim thiếu máu cục bộ (10%), bệnh động mạch ngoại biên (6%) và đột quỵ (2%). (5)

Cách chẩn đoán xác định tiểu đường type 2

Để chẩn đoán tiểu đường type 2, bác sĩ sẽ khai thác các triệu chứng lâm sàng, hỏi tiền sử bệnh, đồng thời thực hiện xét nghiệm máu để định lượng glucose và HbA1c. Theo Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (American Diabetes Association – ADA), người bệnh được chẩn đoán tiểu đường nếu có 1 trong 4 tiêu chí sau: (6)

• Glucose huyết tương lúc đói ≥ 126mg/dL (≥ 7mmol/L). Người bệnh cần nhịn ăn ít nhất 8 tiếng trước khi thực hiện xét nghiệm.
• Đường huyết sau 2 giờ làm nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống 75g ≥ 200mg/dL (≥ 11,1mmol/L).
• HbA1c ≥ 6,5% (≥ 48mmol/mol).
• Đường huyết bất kỳ ≥ 200mg/dL (≥ 11,1mmol/L) kèm các triệu chứng điển hình của tăng đường huyết.

Hướng điều trị bệnh tiểu đường tuýp 2

Theo khuyến cáo của ADA, quá trình điều trị tiểu đường tuýp 2 thường gồm các nhóm chính sau:

• Thay đổi chế độ ăn uống và tăng cường vận động: là nền tảng trong quá trình điều trị. Người bệnh nên xây dựng chế độ ăn phù hợp, ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ, hạn chế đồ uống có đường, đồ ngọt và chất béo xấu; đồng thời vận động thường xuyên.
• Kiểm soát cân nặng: người bệnh thừa cân hoặc béo phì khi giảm cân phù hợp cũng giúp cải thiện đường huyết và nguy cơ bệnh tim mạch. Giảm từ 5% – 10% cân nặng có thể giúp cải thiện đáng kể tình trạng bệnh.
• Tuân thủ chỉ định dùng thuốc, kiểm soát đường huyết theo mục tiêu khuyến nghị của bác sĩ.
• Thường xuyên kiểm tra đường huyết và điều chỉnh chế độ ăn uống, vận động… phù hợp.
• Tái khám định kỳ theo lịch hẹn.

Tiểu đường type 2 có thể phòng ngừa hoặc trì hoãn không?

Tiểu đường type 2 có thể phòng ngừa và trì hoãn sự xuất hiện của bệnh, đặc biệt ở những người có nguy cơ cao hoặc đang ở giai đoạn tiền đái tháo đường. Bạn có thể áp dụng một số khuyến cáo như:

• Duy trì cân nặng phù hợp: Giảm cân là yếu tố quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh. Nghiên cứu trong 3,2 năm cho thấy mỗi kg giảm được có liên quan với mức giảm khoảng 16% nguy cơ tiến triển thành tiểu đường.
• Hoạt động thể lực thường xuyên: Người có nguy cơ tiểu đường nên hạn chế ngồi lâu. Vận động ít nhất 150 phút mỗi tuần, ngay cả khi chưa đạt mục tiêu giảm cân, cũng có thể giúp giảm 44% nguy cơ tiểu đường type 2.
• Chế độ ăn giàu thực phẩm ít chế biến: Người có nguy cơ tiểu đường nên ưu tiên rau củ, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, hạt và nguồn đạm phù hợp, đồng thời hạn chế đồ uống có đường, đồ ngọt, ngũ cốc tinh chế và thực phẩm chế biến, siêu chế biến.
• Theo dõi tiền đái tháo đường: Tiền đái tháo đường là giai đoạn đường huyết đã cao hơn mức bình thường nhưng chưa đủ để chẩn đoán tiểu đường. Người ở giai đoạn tiền đái tháo đường nên xây dựng lối sống lành mạnh, có chế độ ăn khoa học, đồng thời theo dõi đường huyết, tầm soát tiểu đường ít nhất 1 lần/năm.
• Can thiệp sớm ở nhóm nguy cơ cao: Những người có nguy cơ đặc biệt cao, như béo phì, đường huyết tăng cao trong giai đoạn tiền đái tháo đường hoặc tiền sử tiểu đường thai kỳ có thể cần can thiệp tích cực hơn. Bên cạnh thay đổi lối sống, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định dùng thuốc, đặc biệt với người từ 25 – 59 tuổi có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 25kg/m² trở lên, người từng được chẩn đoán tiểu đường thai kỳ…

Khách hàng có nhu cầu tầm soát, điều trị, theo dõi tiểu đường type 1, type 2, tiểu đường thai kỳ, đái tháo nhạt, các bệnh do rối loạn nội tiết tố (bệnh tuyến giáp, tuyến yên, tuyến thượng thận, chậm tăng trưởng…)… nên lựa chọn các cơ sở y tế uy tín để khám. Khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM quy tụ đội ngũ chuyên gia đầu ngành, bác sĩ giàu kinh nghiệm, kết hợp với hệ thống máy móc hiện đại và quy trình khám chữa bệnh tối ưu, hỗ trợ quá trình chẩn đoán và điều trị hiệu quả, an toàn, mang đến trải nghiệm an tâm, hài lòng, góp phần tiết kiệm thời gian và chi phí cho khách hàng.

Tiểu đường tuýp 2 là kết quả của nhiều yếu tố kết hợp, trong đó thừa cân, béo bụng, ít vận động, chế độ ăn uống không hợp lý và yếu tố di truyền đều có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Khi đã được chẩn đoán bệnh, người bệnh cần kiểm soát đường huyết chặt chẽ, tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ, đồng thời có chế độ ăn uống, vận động khoa học để trì hoãn các biến chứng và duy trì sức khỏe lâu dài.