Tăng đường huyết: Nhận biết các nguyên nhân, dấu hiệu thường gặp

Tăng đường huyết là căn bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi, với các triệu chứng như: khát nước, đói, mệt, tiểu nhiều… Nếu kéo dài và không được điều trị đúng cách, đường huyết cao có thể gây nhiều biến chứng nghiêm trọng như tổn thương mắt, các vấn đề ở thận, tim… Vậy tình trạng này xử lý thế nào? Dưới đây là các thông tin được bác sĩ CKI Nguyễn Phúc Minh Trân, khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM (Cơ sở P.Tân Sơn Hòa – Q.Tân Bình cũ) tư vấn.

Thế nào là tăng đường huyết?

Tăng đường huyết là tình trạng nồng độ glucose trong máu cao hơn bình thường, thường gặp ở người tiểu đường nhưng cũng có thể xuất hiện ở người không mắc bệnh. Glucose là năng lượng chính cơ thể. Thực phẩm là nguồn cung cấp glucose, nhất là thực phẩm chứa carbohydrate (chất bột đường). Thông thường, cơ thể sử dụng hormone insulin để vận chuyển glucose từ máu vào tế bào, giúp giảm lượng glucose trong máu và cung cấp năng lượng cho tế bào.

Đường huyết cao có thể xảy ra khi cơ thể không sản xuất đủ insulin hoặc không đáp ứng tốt với insulin. Lúc này, glucose vẫn ở lại trong máu thay vì được vận chuyển đến các tế bào, khiến đường huyết tăng cao. (1)

Mức đường huyết bao nhiêu được coi là tăng cao?

Chẩn đoán tăng đường huyết phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe của người được chẩn đoán. Cụ thể: (2)

• Với người chưa được chẩn đoán bệnh tiểu đường: Đường huyết lúc đói (nhịn ăn 8 tiếng) cao hơn 125mg/dL.
• Với người đã được chẩn đoán tiền tiểu đường: Đường huyết lúc đói dao động từ 100mg/dL – 125mg/dL.
• Với người tiểu đường: Đường huyết sau ăn 1 – 2 giờ cao hơn 180mg/dL. Người tiểu đường type 2 thường có lượng đường huyết lúc đói cao hơn 125mg/dL.

Tăng đường huyết nguyên nhân do đâu?

Không phải mọi trường hợp tăng đường huyết đều liên quan đến tiểu đường. Các nguyên nhân gây tình trạng này gồm:

1. Tăng đường huyết do tiểu đường

Bệnh tiểu đường là nguyên nhân hàng đầu khiến đường huyết tăng cao. Ở người bệnh tiểu đường type 1, tuyến tụy không sản xuất đủ insulin. Ở người bệnh tiểu đường type 2, cơ thể sản xuất đủ lượng insulin nhưng các tế bào cơ, mỡ và gan không đáp ứng tốt với insulin (kháng insulin). Chỉ số đường huyết của người bệnh tiểu đường có thể tăng khi:

• Không tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ.
• Ăn nhiều thực phẩm giàu carbohydrate.
• Ít vận động.
• Hiện tượng tăng đường huyết buổi sáng (hiện tượng Somogyi): xảy ra khi có hạ đường huyết ban đêm và do cơ chế kiểm soát bù trừ gây đường huyết tăng buổi sáng.
• Tăng đường huyết buổi sáng (hiện tượng Phenomenon): cơ thể không đủ insulin để kiểm soát đường huyết liên tục trong ngày và có thể gặp trong một số trường hợp dùng liều thuốc chưa phù hợp.

2. Tăng đường huyết do yếu tố khác

Đường huyết có thể tăng do các nguyên nhân như rối loạn nội tiết tố (cường giáp, hội chứng Cushing, u tuyến thượng thận…), do tác dụng phụ của các loại thuốc (thuốc chống loạn thần, thuốc lợi tiểu, glucocorticoid…) hoặc do viêm tụy mạn tính, ung thư tụy… Các tình trạng này làm tăng sản xuất glucose hoặc giảm hiệu quả của insulin trong cơ thể.

3. Tăng đường huyết do stress

Ở người không có tiền sử tiểu đường, căng thẳng về thể chất như do bệnh tật, phẫu thuật hoặc chấn thương như nhiễm trùng máu, viêm phổi nặng, nhồi máu cơ tim, đột quỵ… có thể làm tăng đường huyết tạm thời. Căng thẳng cảm xúc liên quan đến công việc cũng có thể làm tăng lượng đường trong máu, do cơ thể giải phóng nhiều hormone chống insulin như cortisol, glucagon, hormone tăng trưởng… Người bệnh có thể tự hồi phục nhưng một số trường hợp có thể phát triển thành tiểu đường thật sự.

4. Tăng đường huyết do tiền tiểu đường

Tiền tiểu đường là tình trạng đường huyết cao hơn bình thường nhưng chưa đạt mức chẩn đoán tiểu đường. Nguyên nhân có thể do kháng insulin và rối loạn chức năng tế bào beta tụy ở giai đoạn sớm. Tiền tiểu đường có thể được cải thiện bằng cách thay đổi lối sống. Tuy nhiên, nếu không được can thiệp kịp thời, bệnh có thể tiến triển thành tiểu đường type 2.

Dấu hiệu cảnh báo đường huyết tăng lên

Người bệnh bị tăng đường huyết có thể có các dấu hiệu như:

1. Triệu chứng thường gặp

Các triệu chứng thường gặp của tình trạng này gồm:

• Khát nước.
• Đau đầu.
• Khó tập trung.
• Mờ mắt.
• Đi tiểu thường xuyên.
• Mệt mỏi.
• Sụt cân.
• Đường huyết đo được cao hơn 180mg/dL.

2. Triệu chứng hiếm gặp

Các triệu chứng hiếm gặp của tình trạng này như:

• Rối loạn thị giác tạm thời: nhìn đôi, giảm thị lực thoáng qua, có “màn sương”.
• Ngứa da.
• Chuột rút hoặc yếu cơ.
• Cáu gắt, lo âu, giảm tập trung, đôi khi lú lẫn nhẹ.
• Rối loạn tiêu hóa.
• Rối loạn kinh nguyệt.
• Giảm ham muốn tình dục.

3. Triệu chứng nặng

Khi chỉ số đường huyết tăng quá cao có thể gây những tình trạng cấp tính như:

• Nhiễm toan ceton: xảy ra khi thiếu insulin cùng với nồng độ ceton cao khiến máu chuyển sang tính axit. Nhiễm toan ceton thường gặp ở người bệnh tiểu đường đang dùng insulin và người bệnh tiểu đường type 1 nhưng chưa được chẩn đoán. Các triệu chứng của nhiễm toan ceton gồm: buồn nôn và nôn, mất nước, đau dạ dày, hơi thở có mùi trái cây, khó thở, tim đập nhanh, lú lẫn, ngất xỉu…
• Tăng áp lực thẩm thấu: xảy ra khi lượng đường trong máu cao hơn 600mg/dL ở người bệnh tiểu đường type 2.

Nếu không cấp cứu kịp thời, cả 2 tình trạng này đều có thể khiến người bệnh hôn mê, đe dọa tính mạng.

Phương pháp xác định bị tăng đường huyết

Để chẩn đoán tăng đường huyết, bác sĩ cần khai thác tiền sử bệnh của cá nhân người bệnh và gia đình, đánh giá các triệu chứng lâm sàng và các yếu tố nguy cơ khác. Người bệnh có thể được chỉ định khám sức khỏe tổng quát.

Xét nghiệm máu vẫn là chỉ định quan trọng nhất để chẩn đoán chính xác tình trạng đường huyết tăng. Người bệnh sẽ được hướng dẫn nhịn ăn 8 tiếng trước khi xét nghiệm để đo đường huyết lúc đói. Ngoài ra, bác sĩ sẽ xét nghiệm chỉ số HbA1C và xét nghiệm dung nạp glucose đường huyết.

Tăng đường trong máu xử lý thế nào?

Phương pháp điều trị tăng đường huyết phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ tăng, tình trạng sức khỏe người bệnh…, có thể gồm:

• Insulin: Người bệnh tiểu đường type 1 cần tuân thủ chỉ định điều trị bằng insulin của bác sĩ Nội tiết – Đái tháo đường. Một số trường hợp tiểu đường type 2 cũng cần được điều trị bằng insulin.
• Thuốc hạ đường huyết: Người bệnh có thể được chỉ định sử dụng một số loại thuốc giúp hạ đường huyết như metformin, DPP-4I, SGLT2i…
• Theo dõi lượng đường trong máu theo chỉ dẫn của bác sĩ Nội tiết – Đái tháo đường.
• Thay đổi lối sống: Người tiểu đường có thể giảm nguy cơ đường huyết cao bằng cách xây dựng lối sống lành mạnh, có chế độ ăn uống khoa học, giàu dinh dưỡng, tập thể dục thường xuyên. Lưu ý, người bệnh tiểu đường có chỉ số đường huyết cao cần uống nhiều nước và xét nghiệm nước tiểu để kiểm tra có ceton không. Nếu có, người bệnh không được tập thể dục gắng sức và cần tham khảo ý kiến bác sĩ.
• Uống nhiều nước.

Người bệnh có dấu hiệu nhiễm toan ceton và tăng áp lực thẩm thấu cần được cấp cứu kịp thời bằng cách truyền điện giải và insulin qua đường tĩnh mạch.

Khi nào cần đưa đến cơ sở y tế?

Người bệnh bị tăng đường huyết cần được đưa đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện các triệu chứng:

• Khát nước nhiều, tiểu nhiều kèm dấu hiệu mất nước (môi khô, da khô, mắt trũng…).
• Buồn nôn, nôn, đau bụng.
• Thở nhanh và sâu.
• Lú lẫn, hôn mê.

Đây có thể là những dấu hiệu của biến chứng cấp như nhiễm toan ceton hoặc tăng áp lực thẩm thấu.

Ngoài ra, nếu đường huyết người bệnh từ 300mg/dL trở lên, kèm triệu chứng bất thường hoặc đường huyết tăng nhanh dù chế độ dinh dưỡng, dùng thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ; người bệnh sốt cao, nhiễm trùng nặng, nhồi máu cơ tim, đột quỵ, chấn thương nặng… cũng cần đi khám ngay.

Phụ nữ mang thai, trẻ em hoặc người lớn tuổi có dấu hiệu tăng đường huyết cần được đưa đến cơ sở y tế sớm vì có thể có nguy cơ diễn tiến nhanh và nghiêm trọng.

Nên làm gì để phòng ngừa tăng đường máu?

Biện pháp hàng đầu để phòng ngừa tình trạng này là cần kiểm soát tốt lượng đường trong máu. Người bệnh cần tuân thủ chế độ dinh dưỡng, tập luyện và chỉ định dùng thuốc của bác sĩ Nội tiết – Đái tháo đường. Ngoài ra, người bệnh có thể áp dụng một số lưu ý sau:

• Tính toán tổng lượng carbohydrate trong mỗi bữa ăn và lựa chọn thực phẩm lành mạnh, bổ sung rau xanh và trái cây để không làm tăng đường huyết đột ngột.
• Đo đường huyết thường xuyên.
• Tuân thủ lịch tái khám theo hướng dẫn của bác sĩ Nội tiết – Đái tháo đường.
• Kiểm soát stress.

Hậu quả khi bị tăng lượng đường trong máu

Tình trạng tăng đường huyết kéo dài không được điều trị có thể gây các biến chứng lâu dài, ảnh hưởng đến sức khỏe người bệnh như:

• Bệnh tim mạch.
• Tổn thương dây thần kinh.
• Bệnh thận do tiểu đường, suy thận.
• Tổn thương mạch máu ở mắt (bệnh võng mạc tiểu đường).
• Giảm lưu lượng máu và tổn thương các dây thần kinh dẫn đến biến chứng bàn chân đái tháo đường, có thể gây nhiễm trùng da, loét, hoại tử và có thể phải cắt cụt chi.
• Nhiễm trùng răng miệng.

Để đặt lịch khám, tư vấn và điều trị tăng đường huyết tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách hàng có thể liên hệ theo thông tin:

Tăng đường huyết là tình trạng thường gặp ở người tiểu đường không kiểm soát tốt đường huyết, nhưng cũng có thể xuất hiện ở người không có tiền sử tiểu đường. Do đó, người bệnh tiểu đường cần kiểm soát đường huyết ở mức mục tiêu, tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ Nội tiết – Đái tháo đường, hạn chế căng thẳng để ổn định đường huyết.