Nhiều người có ba mẹ hoặc anh chị em bị bệnh tiểu đường thường băn khoăn liệu mình có nguy cơ mắc bệnh do di truyền hay không. Trên thực tế, yếu tố di truyền có ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh, nhưng không phải là yếu tố duy nhất quyết định bệnh sẽ xảy ra. Vậy bệnh tiểu đường có di truyền không và khi nào nên tầm soát sớm để phát hiện bệnh?
Xét theo cơ chế di truyền, bệnh tiểu đường có thể chia thành 2 nhóm lớn là tiểu đường đơn gen và tiểu đường đa gen. Tiểu đường đơn gen là nhóm bệnh hiếm, chiếm khoảng 1% – 5% tổng số trường hợp tiểu đường và có tính di truyền rõ ràng nhất. Phần lớn các trường hợp bệnh di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường, nghĩa là nếu ba hoặc mẹ mang gen gây bệnh, con sẽ có 50% khả năng thừa hưởng gen đó. Tuy nhiên, không phải tất cả những người mang gen đột biến đều có biểu hiện bệnh và thời gian khởi phát bệnh giống nhau. (1) ; (2)
Tiểu đường đa gen gồm tiểu đường type 1 và tiểu đường type 2, chiếm hơn 95% trường hợp mắc bệnh. Khác với nhóm đơn gen, nhóm bệnh này không do 1 gen duy nhất quyết định mà liên quan đến hàng trăm biến thể gen kết hợp với các yếu tố môi trường. Vì vậy, người có tiền sử gia đình mắc bệnh sẽ có nguy cơ mắc cao hơn.
Tiểu đường type 1 là bệnh tự miễn, trong đó hệ miễn dịch tấn công tế bào beta tuyến tụy. Yếu tố di truyền có vai trò nhất định, đặc biệt liên quan đến hệ gen HLA, nhưng không mang tính quyết định. Quá trình khởi phát bệnh là kết quả của sự tương tác giữa yếu tố di truyền và môi trường.
Theo dữ liệu của Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Bệnh tiêu hóa và Bệnh thận của Mỹ (National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases – NIDDK), nếu mẹ bị bệnh tiểu đường type 1, con có 2,5% bị bệnh; nếu ba mắc bệnh, nguy cơ này khoảng 6% – 7%. Người có anh chị em ruột bị bệnh sẽ có nguy cơ mắc từ 3% – 8%. Nguy cơ cao tới 33% – 50% ở các cặp song sinh cùng trứng sau vài năm theo dõi. (3)
Tiểu đường type 2 có yếu tố di truyền mạnh hơn type 1. Nghiên cứu cho thấy nếu có ba/mẹ hoặc cả ba và mẹ cùng mắc bệnh, nguy cơ con mắc bệnh có thể tăng gấp 2 – 4 lần.
Tuy nhiên, tiểu đường type 2 không chỉ do di truyền mà còn ảnh hưởng từ môi trường, lối sống trong gia đình, chế độ ăn nhiều năng lượng, ít vận động, thừa cân và thói quen sinh hoạt. Vì vậy, người có yếu tố gia đình nhưng duy trì lối sống lành mạnh vẫn có thể làm giảm đáng kể nguy cơ khởi phát bệnh.
Đái tháo đường thai kỳ không di truyền trực tiếp theo kiểu truyền bệnh cho thai nhi, nhưng làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa và đái tháo đường type 2 ở trẻ về sau. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng trẻ sinh ra từ người mẹ mắc bệnh sẽ có nguy cơ béo phì, hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường type 2, giảm độ nhạy cảm và tiết insulin cao gấp 2 – 8 lần so với trẻ sinh ra từ người mẹ không mắc bệnh. (4)
Nguyên nhân được cho là do môi trường trong tử cung làm thay đổi quá trình phát triển và biểu hiện gen của thai nhi (lập trình bào thai), không phải do đái tháo đường thai kỳ là bệnh “di truyền” theo nghĩa truyền gen từ mẹ sang con.
Người có tiền sử gia đình bị bệnh tiểu đường thuộc nhóm nguy cơ cao, đặc biệt là với tiểu đường type 2. Tuy yếu tố di truyền không thể thay đổi, nhưng nguy cơ mắc bệnh hoàn toàn có thể giảm đáng kể nếu chủ động điều chỉnh lối sống và theo dõi sức khỏe sớm:
>> Tìm hiểu thêm: 8 cách phòng bệnh tiểu đường hiệu quả mà ai cũng làm được
Sau khi đã biết bệnh tiểu đường có di truyền không, người có nguy cơ mắc bệnh tiểu đường cao cần thực hiện xét nghiệm định kỳ, không nên chờ đến khi có triệu chứng rõ ràng. Các trường hợp cần tầm soát sớm và thường xuyên như:
Người thuộc nhóm nguy cơ cao nên duy trì tầm soát bệnh tiểu đường định kỳ theo khuyến cáo của bác sĩ, nhằm phát hiện sớm và kiểm soát bệnh hiệu quả. Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM là địa chỉ uy tín chuyên khám, theo dõi, điều trị các bệnh liên quan đến rối loạn nội tiết tố (bệnh tuyến giáp, tuyến yên, tuyến thượng thận…) và tiểu đường type 1, type 2, tiểu đường thai kỳ, đái tháo nhạt… Khách hàng được trực tiếp thăm khám bởi đội ngũ chuyên gia đầu ngành, bác sĩ giàu kinh nghiệm, kết hợp với hệ thống máy móc hiện đại, thực hiện các xét nghiệm từ sàng lọc đến chuyên sâu, giúp chẩn đoán sớm và xây dựng phác đồ điều trị hiệu quả, kìm hãm các biến chứng nguy hiểm của bệnh, duy trì sức khỏe ổn định lâu dài cho khách hàng.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Trên đây là thông tin giúp bạn đọc giải đáp thắc mắc: bệnh tiểu đường có di truyền không, cách phòng ngừa bệnh cho người có nguy cơ cao. Tiểu đường là bệnh có yếu tố di truyền nhưng đây không phải là yếu tố quyết định tuyệt đối. Tầm soát bệnh ở những người có nguy cơ cao giúp phát hiện sớm tiền tiểu đường và tiểu đường type 2, tạo cơ hội can thiệp sớm bằng thay đổi lối sống và kiểm soát các yếu tố nguy cơ. Ở người tiền đái tháo đường, các biện pháp như kiểm soát cân nặng, chế độ ăn phù hợp và tăng cường hoạt động thể lực có thể giúp giảm nguy cơ tiến triển thành tiểu đường type 2.
