Rò trực tràng: Tổng quan bệnh lý và các vấn đề liên quan

Dù không phổ biến như nhiều bệnh lý hậu môn trực tràng khác, rò trực tràng vẫn gây ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hằng ngày, làm suy giảm chất lượng cuộc sống.

Rò trực tràng là gì?

Rò trực tràng là tình trạng hình thành một đường hầm bất thường (còn gọi là lỗ rò) nối từ thành trực tràng đến một cơ quan lân cận hoặc ra bề mặt da. Đường hầm này cho phép dịch tiêu hóa, mủ hoặc phân di chuyển qua vị trí không thuộc đường đi tự nhiên của chúng, gây nhiễm trùng và tổn thương mô xung quanh.

Tùy vào vị trí kết nối, rò trực tràng có thể thông ra da vùng hậu môn, vào âm đạo hoặc sang bàng quang. Mỗi dạng rò mang đặc điểm riêng về mức độ phức tạp và hướng xử trí. Theo ước tính, tỷ lệ mắc rò hậu môn trực tràng dao động khoảng 1,2 đến 2,8 người trên 10.000 người mỗi năm.

Rò trực tràng do đâu?

Rò trực tràng có thể xảy ra do nhiễm trùng và áp xe, bệnh viêm ruột mạn tính, chấn thương, bệnh lý ác tính hoặc do biến chứng sau phẫu thuật hoặc thủ thuật vùng hậu môn – trực tràng. Cụ thể như sau:

1. Do nhiễm trùng và áp xe

Phần lớn trường hợp rò trực tràng bắt nguồn từ áp xe quanh hậu môn trực tràng. Khi các tuyến hậu môn (nằm giữa cơ thắt trong và cơ thắt ngoài) bị tắc nghẽn, vi khuẩn tích tụ và tạo thành ổ áp xe chứa mủ. Ổ áp xe này dần lan rộng qua các lớp mô, tự vỡ hoặc được dẫn lưu ra ngoài da, để lại một đường hầm lót bởi mô hạt. Đường hầm đó chính là lỗ rò.

Theo ước tính, khoảng 26% đến 38% trường hợp áp xe hậu môn trực tràng tiến triển thành rò trực tràng sau khi dẫn lưu. (1)

2. Do bệnh viêm ruột mạn tính

Bệnh Crohn là nguyên nhân viêm ruột mạn tính phổ biến dẫn đến rò trực tràng. Khác với viêm loét đại tràng chỉ ảnh hưởng lớp niêm mạc, Crohn gây viêm xuyên thành toàn bộ lớp của thành ruột. Quá trình viêm kéo dài phá hủy mô, tạo điều kiện cho đường rò hình thành từ trực tràng sang các cơ quan lân cận. Tổn thương gây rò quanh hậu môn có thể gặp ở khoảng 92% nhóm người mắc bệnh Crohn đại tràng, đặc biệt khi có ảnh hưởng đến trực tràng.

3. Do chấn thương hoặc bệnh lý ác tính

Chấn thương vùng chậu do tai nạn, dị vật xuyên thấu hoặc tổn thương trong quá trình sinh nở có thể phá vỡ thành trực tràng và tạo đường thông bất thường. Bên cạnh đó, khối u ác tính tại trực tràng, bàng quang hoặc tử cung khi xâm lấn qua thành ruột cũng có khả năng gây rò trực tràng. Ngoài ra, xạ trị vùng chậu cho các bệnh lý ung thư là một yếu tố nguy cơ quan trọng, bởi tia xạ gây viêm mô mạn tính, suy giảm mạch máu nuôi dưỡng và làm mô mất khả năng tự lành theo thời gian.

4. Sau phẫu thuật hoặc thủ thuật

Rò trực tràng có thể phát sinh như một biến chứng sau phẫu thuật vùng hậu môn trực tràng hoặc các thủ thuật vùng chậu. Cắt tuyến tiền liệt, cắt bỏ khối u trực tràng, hoặc phẫu thuật cắt trĩ đều tiềm ẩn nguy cơ tổn thương mô xung quanh. Khi vết thương phẫu thuật không lành hoàn toàn hoặc nhiễm trùng hậu phẫu xảy ra, mô hoại tử dần hình thành đường hầm giữa trực tràng và cấu trúc lân cận.

Có những loại rò trực tràng nào?

Các loại rò trực tràng bao gồm rò trực tràng ra da, rò trực tràng âm đạo, rò trực tràng bàng quang hoặc hệ tiết niệu, và rò trực tràng phức tạp hoặc rò tái phát. Cụ thể như sau:

1. Rò trực tràng ra da

Rò trực tràng ra da là dạng phổ biến, trong đó đường hầm bất thường nối từ thành trực tràng hoặc ống hậu môn xuyên qua các lớp cơ thắt rồi mở ra bề mặt da vùng quanh hậu môn. Dạng rò này thường bắt nguồn từ nhiễm trùng tuyến hậu môn và áp xe không được xử trí triệt để. Mủ, dịch tiết hoặc phân rỉ qua lỗ rò ngoài da, gây kích ứng da kéo dài, đau rát và tăng nguy cơ nhiễm trùng tái phát nếu đường rò không được đóng kín hoàn toàn.

2. Rò trực tràng âm đạo

Rò trực tràng âm đạo hình thành khi đường rò nối từ thành trước trực tràng sang thành sau âm đạo, tạo một lỗ thông giữa hai cơ quan vốn cách nhau chỉ bởi lớp vách mỏng. Dạng rò này cho phép phân và hơi thoát qua âm đạo, gây nhiễm trùng âm đạo tái diễn, viêm đường tiết niệu và ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng sống.

3. Rò trực tràng bàng quang hoặc hệ tiết niệu

Rò trực tràng bàng quang và rò trực tràng niệu đạo xảy ra khi hình thành đường hầm bất thường nối trực tràng với bàng quang hoặc niệu đạo. Dạng rò này cho phép phân lẫn vào nước tiểu hoặc nước tiểu rỉ ngược vào trực tràng, gây nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát kèm theo các dấu hiệu đặc trưng như tiểu ra phân hoặc tiểu ra hơi.

4. Rò trực tràng phức tạp và rò tái phát

Rò trực tràng được xếp loại phức tạp khi đường rò có một hoặc nhiều đặc điểm sau:

• Đường rò xuyên qua phần lớn cơ thắt hậu môn, khiến việc phẫu thuật cắt mở có nguy cơ ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát đại tiện.
• Đường rò phân nhánh thành nhiều ngả, tạo hệ thống đường hầm phức tạp khó xác định toàn bộ bằng thăm khám thông thường.
• Rò phát sinh trên nền bệnh lý đi kèm như Crohn, ung thư trực tràng, tổn thương do xạ trị hoặc tình trạng mất tự chủ hậu môn từ trước.
• Rò tái phát xảy ra khi đường rò trực tràng quay lại sau điều trị, thường do đường rò chưa được xử trí triệt để hoặc nguyên nhân gốc (viêm ruột mạn tính, nhiễm trùng dai dẳng) chưa được kiểm soát. Mỗi lần tái phát làm mô xơ hóa thêm, thu hẹp lựa chọn phẫu thuật và giảm tỷ lệ lành thương hoàn toàn ở các lần can thiệp sau.

Triệu chứng dễ nhận biết

Rò trực tràng thường biểu hiện qua các dấu hiệu tại chỗ mà mỗi người có thể tự nhận ra trong sinh hoạt hằng ngày, trong đó bao gồm:

• Chảy dịch mủ hoặc dịch lẫn máu từ lỗ rò ở da quanh hậu môn, gây ẩm ướt và kích ứng da kéo dài.
• Đau vùng hậu môn trực tràng, đặc biệt tăng khi ngồi, đi đại tiện hoặc vận động.
• Sưng nề tái phát quanh hậu môn, kèm theo sốt nhẹ nếu có nhiễm trùng ổ áp xe đi kèm.
• Phân hoặc hơi thoát qua âm đạo (với rò trực tràng âm đạo) hoặc tiểu ra phân, tiểu ra hơi (với rò trực tràng bàng quang).

Phương pháp chẩn đoán

Quá trình chẩn đoán rò trực tràng kết hợp giữa khai thác thông tin lâm sàng và các phương tiện hình ảnh học nhằm xác định chính xác vị trí, đường đi và mức độ phức tạp của lỗ rò. Cụ thể như sau:

1. Khai thác bệnh sử và khám lâm sàng

Bác sĩ bắt đầu bằng việc hỏi về tiền sử áp xe hậu môn, bệnh Crohn, phẫu thuật vùng chậu hoặc xạ trị trước đó. Khám lâm sàng bao gồm quan sát vùng da quanh hậu môn để phát hiện lỗ rò ngoài, kết hợp thăm trực tràng bằng tay nhằm đánh giá trương lực cơ thắt và sờ tìm lỗ rò bên trong ống hậu môn. Bước đánh giá ban đầu này giúp định hướng phân loại rò trực tràng và lên kế hoạch chỉ định thêm xét nghiệm phù hợp.

2. Nội soi trực tràng hoặc nội soi đại trực tràng

Nội soi cho phép quan sát trực tiếp niêm mạc trực tràng và ống hậu môn, từ đó hỗ trợ xác định lỗ mở bên trong của đường rò. Ngoài ra, nội soi đại trực tràng giúp phát hiện các bệnh lý nền như Crohn, viêm loét hoặc khối u, vốn là nguyên nhân tiềm ẩn gây rò trực tràng. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể dùng đầu dò hoặc bơm hydrogen peroxide trong lúc siêu âm nội hậu môn hay khi phẫu thuật để hỗ trợ xác định đường đi của lỗ rò.

3. Chẩn đoán hình ảnh

Các phương tiện chẩn đoán hình ảnh giúp đánh giá mức độ phức tạp của rò trực tràng, đặc biệt khi đường rò nằm sâu hoặc phân nhánh nhiều ngả. Một số kỹ thuật thường được chỉ định bao gồm:

• Siêu âm nội trực tràng: Đánh giá mối liên quan giữa đường rò và cơ thắt hậu môn, hỗ trợ phân loại mức độ xâm lấn cơ.
• Chụp cắt lớp vi tính (CT) có thuốc cản quang: Phát hiện ổ nhiễm trùng lan rộng, áp xe sâu hoặc tổn thương phối hợp ở các cơ quan lân cận.
• Cộng hưởng từ (MRI) vùng chậu: Cung cấp hình ảnh chi tiết về mô mềm, giúp xác định đường đi của rò qua các lớp cơ thắt và phát hiện ổ áp xe ẩn.

4. Xét nghiệm hỗ trợ

Rò trực tràng liên quan đến bàng quang hoặc niệu đạo cần thêm các xét nghiệm chuyên biệt để đánh giá toàn diện. Cụ thể:

• Nội soi bàng quang và chụp niệu đạo bàng quang ngược dòng giúp xác nhận sự thông thương giữa trực tràng và hệ tiết niệu.
• Xét nghiệm máu đánh giá tình trạng nhiễm trùng, thiếu máu hoặc các bất thường toàn thân liên quan.
• Khi nghi ngờ bệnh Crohn là nguyên nhân, các xét nghiệm viêm như CRP (protein phản ứng C) và calprotectin phân cũng được chỉ định để đánh giá mức độ viêm ruột.
• Nội soi đại tràng đánh giá Rò do Crohn, Lao, Ung thư

Biến chứng xảy ra nếu điều trị muộn

Khi rò trực tràng không được xử trí kịp thời, đường rò tiếp tục mở rộng và gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng theo thời gian, bao gồm:

• Nhiễm trùng tái phát và hình thành áp xe mạn tính quanh trực tràng.
• Đường rò lan rộng, phân nhánh hoặc chuyển thành rò phức tạp, thu hẹp lựa chọn phẫu thuật.
• Suy giảm chức năng kiểm soát đại tiện do mô cơ thắt bị phá hủy dần.
• Ảnh hưởng tâm lý, gây lo âu, ngại giao tiếp và giảm chất lượng cuộc sống.

Điều trị

Phương pháp điều trị rò trực tràng phụ thuộc vào vị trí, mức độ phức tạp của đường rò và chủ yếu điều trị nguyên nhân gây bệnh. Nhìn chung, quá trình điều trị kết hợp giữa nội khoa, phẫu thuật và chăm sóc hỗ trợ trước hoặc sau mổ.

1. Điều trị nội khoa

Các biện pháp thường được sử dụng bao gồm:

• Kháng sinh: Kiểm soát nhiễm trùng tại chỗ và ngăn ngừa áp xe lan rộng, thường dùng metronidazole hoặc ciprofloxacin.
• Thuốc ức chế miễn dịch (như infliximab): Giúp giảm viêm xuyên thành ruột ở người có bệnh Crohn, có thể giúp giảm tiết dịch và hỗ trợ đóng một số đường rò, nhưng nhiều trường hợp vẫn cần phối hợp can thiệp ngoại khoa.
• Dẫn lưu áp xe: Loại bỏ ổ mủ tích tụ xung quanh đường rò, tạo điều kiện cho mô lành và giảm triệu chứng đau.

2. Phẫu thuật rò trực tràng ra da

Phẫu thuật là phương pháp điều trị chính cho phần lớn rò trực tràng ra da, với mục tiêu loại bỏ đường rò và bảo tồn tối đa chức năng cơ thắt hậu môn. Các kỹ thuật phổ biến bao gồm:

• Mở thông đường rò (fistulotomy): Bác sĩ rạch dọc theo toàn bộ đường rò để mở nó ra. Khi đường rò không còn là “đường hầm kín”, dịch mủ và mô viêm sẽ được loại bỏ, sau đó vết thương sẽ tự lành dần từ bên trong ra ngoài.
• Đặt seton: Một sợi chỉ phẫu thuật được luồn qua đường rò và để lại trong một thời gian. Sợi chỉ này giúp dẫn lưu mủ liên tục, giảm viêm nhiễm và giữ cho đường rò không bị bít kín tạm thời, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho các bước điều trị tiếp theo.
• Vạt niêm mạc trực tràng (advancement flap): Bác sĩ sử dụng một mảnh mô từ niêm mạc trực tràng để che kín lỗ rò ở bên trong. Phương pháp này giúp đóng đường rò nhưng vẫn hạn chế tác động đến cơ thắt hậu môn, nên thường được cân nhắc trong các trường hợp đường rò nằm sâu hoặc phức tạp, chẳng hạn như rò trực tràng âm đạo hoặc rò xuyên cơ thắt cao (high transsphincteric fistula).
• Nút sinh học (fistula plug) hoặc keo fibrin: Bít kín đường rò bằng vật liệu sinh học, ít xâm lấn, phù hợp với một số trường hợp rò đơn giản đến trung bình. (Rò trực tràng âm đạo, bàng quang sẽ được bàn ở bài khác)

Chăm sóc hỗ trợ trước hoặc sau mổ

Chăm sóc hỗ trợ giúp tối ưu điều kiện mô trước phẫu thuật và thúc đẩy quá trình hồi phục sau can thiệp. Các biện pháp thường được áp dụng bao gồm:

• Chuyển lưu phân tạm thời (đặt hậu môn nhân tạo): Giúp đường rò tránh tiếp xúc với phân, giảm nhiễm trùng và tạo điều kiện mô lành, đặc biệt cần thiết ở rò trực tràng bàng quang hoặc rò phức tạp.
• Hỗ trợ dinh dưỡng: Cung cấp đủ protein, vitamin và khoáng chất để tăng tốc quá trình tái tạo mô, có thể qua đường tĩnh mạch nếu tình trạng dinh dưỡng suy giảm nặng.
• Chăm sóc vết thương tại chỗ: Thay băng hằng ngày, vệ sinh vùng rò và theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng để phát hiện sớm rò tái phát.

Để đặt lịch thăm khám, điều trị bệnh tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ:

Tóm lại, rò trực tràng là bệnh lý cần được điều trị kịp thời để hạn chế những ảnh hưởng kéo dài gây ra cho sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Mỗi người khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào tại vùng hậu môn trực tràng nên chủ động đến cơ sở y tế để được thăm khám. Phát hiện sớm và tiếp cận chuyên khoa kịp thời là yếu tố quan trọng giúp rút ngắn thời gian điều trị và bảo tồn tối đa chức năng vùng hậu môn – trực tràng.