Viêm màng não là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân và chẩn đoán

Viêm màng não là một bệnh lý hiếm gặp, có thể dẫn đến biến chứng nghiêm trọng nếu không được điều trị nhanh chóng. Chính vì thế, việc nhận biết sớm các triệu chứng bệnh sẽ giúp chẩn đoán chính xác bệnh và có phác đồ chữa trị kịp thời.

Viêm màng não là bệnh gì?

Viêm màng não (tiếng Anh: Meningitis) hay viêm màng não tủy sống là tình trạng lớp màng bảo vệ bao quanh não và tủy sống bị viêm và sưng lên quá mức, gây áp lực nên não và/hoặc tủy sống. Màng não chứa các dây thần kinh, mạch máu và dịch não tủy (CFS), có chức năng bảo vệ não và tủy sống khỏi tổn thương. Bệnh có thể xảy ra do virus, vi khuẩn, nấm hoặc ký sinh trùng. Tùy thuộc vào từng nguyên nhân, mức độ nguy hiểm của bệnh có thể khác nhau. (1)

Dấu hiệu viêm màng não

Các triệu chứng của bệnh viêm màng não thường xuất hiện đột ngột và có sự khác nhau ở người lớn, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. (2)

1. Dấu hiệu ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ

Trẻ sơ sinh khi mắc bệnh có thể gặp các triệu chứng như:

• Sốt cao.
• Quấy khóc.
• Trẻ buồn ngủ, li bì.
• Khó thức giấc.
• Bỏ bú hoặc bú kém
• Nôn.
• Thóp phồng.
• Gáy mềm

Dấu hiệu viêm màng não ở trẻ em trên 2 tuổi có thể gặp:

• Sốt cao đột ngột.
• Cứng gáy.
• Đau đầu dữ dội.
• Buồn nôn hoặc nôn.
• Co giật.
• Nhạy cảm với ánh sáng hoặc tiếng động mạnh.
• Chán ăn.
• Có thể xuất hiện phát ban da, thường ở bệnh viêm màng não do não mô cầu.

2. Dấu hiệu ở trẻ lớn và người lớn

Đối với trẻ lớn và người trưởng thành, các triệu chứng có thể bao gồm:

• Sốt.
• Mệt mỏi.
• Cứng gáy.
• Nhạy cảm với ánh sáng hoặc tiếng động mạnh
• Đau đầu.
• Buồn nôn, nôn.
• Lú lẫn, thay đổi trạng thái tinh thần.

Các triệu chứng trên là những dấu hiệu viêm màng não ở người lớn cần lưu ý, đặc biệt khi xuất hiện đồng thời hoặc diễn tiến nhanh.

3. Dấu hiệu cần đi cấp cứu ngay

Nếu có bất kỳ triệu chứng nào nghi ngờ viêm màng não, người bệnh cần được cấp cứu ngay lập tức. Nên đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay lập tức khi:

• Sốt.
• Đau đầu dữ dội không thuyên giảm.
• Lú lẫn.
• Nôn mửa.
• Cứng gáy (gáy mềm ở trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ).

Bệnh do vi khuẩn có thể gây tử vong nếu không được điều trị kháng sinh kịp thời. Điều trị chậm cũng làm tăng nguy cơ tổn thương não lâu dài. Người tiếp xúc gần và kéo dài với người mắc bệnh cũng cần được cách ly và dùng thuốc để ngăn ngừa nhiễm trùng.

Nguyên nhân gây viêm màng não

Có nhiều nguyên nhân gây viêm màng não như:

1. Nguyên nhân do vi khuẩn

Viêm màng não do vi khuẩn xảy ra khi vi khuẩn xâm nhập vào màng não từ các nơi khác như máu, tai, xoang, đường hô hấp hoặc qua đường gãy xương sọ.

Một số chủng vi khuẩn có thể gây viêm màng não như:

• Vi khuẩn Streptococcus pneumoniae: Gây ra viêm màng não do phế cầu khuẩn, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Vi khuẩn này thường gây ra viêm phổi, nhiễm trùng tai hoặc xoang. Tiêm vắc xin có thể phòng ngừa.
• Vi khuẩn Neisseria meningitidis: Gây viêm màng não mô cầu, vi khuẩn này gây ra các nhiễm trùng đường hô hấp trên. Khi xâm nhập vào máu có thể gây ra bệnh và đây là bệnh truyền nhiễm, dễ lây lan, chủ yếu ảnh hưởng đến thanh thiếu niên và người trẻ tuổi. Ngay cả khi đã tiêm phòng, bất kỳ ai tiếp xúc gần với người mắc bệnh nên uống kháng sinh dự phòng.
• Vi khuẩn Haemophilus influenzae: Vi khuẩn Haemophilus influenzae loại b, còn gọi là vi khuẩn Hib cũng là một trong những vi khuẩn gây viêm màng não do vi khuẩn ở trẻ em.
• Vi khuẩn Listeria monocytogenes: Vi khuẩn này có thể được tìm thấy trong pho mát chưa tiệt trùng, xúc xích, thịt nguội. Viêm màng não do vi khuẩn Listeria monocytogenes thường gặp ở trẻ sơ sinh, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người suy giảm miễn dịch. Trong thời kỳ mang thai, vi khuẩn Listeria có thể truyền qua nhau thai. Nếu nhiễm trùng vào cuối thai kỳ có thể gây tử vong cho thai nhi.

Bên cạnh việc nhận biết các loại vi khuẩn gây viêm màng não, phụ huynh cũng cần chú ý đến vai trò của tiêm chủng trong phòng ngừa bệnh. Bạn có thể xem thêm bài viết viêm màng não do Hib để tìm hiểu nguy cơ mắc bệnh và cách bảo vệ trẻ.

2. Nguyên nhân do virus

Viêm màng não do virus ban đầu thường khởi phát không quá rầm rộ. Một số loại virus có thể gây bệnh như viêm màng não do Enterovirus, viêm màng não do Herpes, viêm màng não lympho bào, HIV, virus quai bị, virus West Nile…

3. Nguyên nhân do nấm

Viêm màng não do nấm có thể có triệu chứng tương tự như viêm màng não do vi khuẩn. Tuy nhiên, các triệu chứng có thể khởi phát chậm và tiến triển âm thầm theo thời gian. Nguyên nhân gây bệnh do hít phải bào tử nấm có trong đất, gỗ mục và phân chim. Bệnh không lây từ người sang người.

Viêm màng não do Cryptococcus là một dạng bệnh thường gặp, chủ yếu ảnh hưởng đến người suy giảm miễn dịch như người nhiễm HIV/AIDS. Nếu không được điều trị bằng thuốc kháng nấm, bệnh có thể gây tử vong và vẫn có nguy cơ tái phát sau điều trị.

4. Viêm màng não do lao

Đây là thể hiếm gặp của bệnh lao nhưng diễn tiến nghiêm trọng. Bệnh có thể khởi phát chậm và phát triển trong vài ngày đến vài tuần và có thể lây từ người sang người. Người bệnh cần được điều trị bằng thuốc chống lao.

5. Nguyên nhân do ký sinh trùng và amip

Viêm màng não do ký sinh trùng là bệnh hiếm gặp, có thể gây viêm màng não tăng bạch cầu ái toan. Tác nhân gây bệnh gồm một số loại giun sán và amip. Người bệnh có thể nhiễm ký sinh trùng qua thực phẩm nhiễm mầm bệnh hoặc tiếp xúc với nguồn nước ngọt có amip gây bệnh. Một số trường hợp có thể tiến triển nhanh, đe dọa tính mạng. Bệnh thường không lây trực tiếp từ người sang người.

Một số loài amip sống tự do trong môi trường nước ngọt có thể xâm nhập vào cơ thể và gây viêm não màng não tiến triển nhanh. Bạn có thể xem thêm bài viết viêm màng não do Amip để nhận biết các yếu tố nguy cơ và dấu hiệu cảnh báo.

6. Nguyên nhân không do nhiễm trùng

Viêm màng não không do nhiễm trùng có thể xuất phát từ phản ứng với hóa chất, tác dụng phụ của thuốc, dị ứng, một số bệnh ung thư hoặc bệnh lý viêm hệ thống như sarcoidosis (bệnh u hạt).

Không phải tất cả trường hợp viêm màng não đều do vi khuẩn gây ra, bởi bệnh còn có thể liên quan đến virus và nhiều nguyên nhân không nhiễm trùng khác. Bạn có thể xem thêm bài viết viêm màng não vô khuẩn để tìm hiểu cách phân loại và xác định nguyên nhân.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh

Nguy cơ mắc viêm màng não có thể tăng lên nếu người bệnh: (3)

• Không tiêm phòng: Nguy cơ cao hơn đối với bất kỳ ai chưa tiêm đầy đủ các loại vắc xin cần thiết cho trẻ em và người lớn.
• Tuổi tác: Viêm màng não do virus thường xảy ra ở trẻ em dưới 5 tuổi. Viêm màng não do vi khuẩn thường gặp ở người dưới 20 tuổi.
• Khu vực đông người, sinh hoạt và tiếp xúc gần: Đối với sinh viên trong ký túc xá, quân đội, trẻ em ở các trường nội trú, trường mầm non… có nguy cơ mắc viêm màng não mủ cao hơn do vi trùng lây lan nhanh qua đường dịch tiết hầu họng.
• Mang thai: Nguy cơ nhiễm trùng vi khuẩn Listeria gây viêm màng não có thể tăng cao hơn ở phụ nữ mang thai. Khi nhiễm trùng có thể tăng nguy cơ sảy thai, thai lưu, sinh non.
• Hệ miễn dịch suy giảm: Đối với bệnh AIDS, nghiện rượu, đái tháo đường, sử dụng thuốc làm suy giảm hệ miễn dịch và các yếu tố khác ảnh hưởng đến hệ miễn dịch có thể làm tăng nguy cơ viêm màng não.
• Người cắt bỏ lá lách hoặc không có lá lách bẩm sinh: Nguy cơ mắc viêm màng não tăng cao hơn, việc tiêm vắc xin có thể làm giảm nguy cơ.

Viêm màng não có nguy hiểm không?

Có. Bệnh có thể gây nguy hiểm nếu không được điều trị có nguy cơ gây ra các tổn thương nặng của hệ thần kinh, thậm chí tử vong. Một số biến chứng nguy hiểm của viêm màng não như:

• Mất thính lực.
• Thị lực giảm.
• Suy giảm trí nhớ.
• Giảm khả năng học tập.
• Tổn thương não.
• Co giật.
• Động kinh.
• Suy thận.
• Sốc.
• Tử vong.

Các phương pháp giúp chẩn đoán bệnh

Bác sĩ chẩn đoán viêm màng não dựa trên tiền sử bệnh, khám lâm sàng và các xét nghiệm cần thiết, bao gồm:

• Xét nghiệm máu: Cấy máu giúp phát hiện vi khuẩn gây bệnh. Mẫu máu cũng có thể được soi dưới kính hiển vi để tìm tác nhân nhiễm trùng.
• Chẩn đoán hình ảnh: Chụp CT hoặc MRI não người giúp phát hiện tình trạng sưng, tổn thương và đánh giá các nguy cơ trước khi chọc dò dịch não tủy. X-quang hoặc CT ngực, xoang có thể hỗ trợ xác định ổ nhiễm trùng liên quan.
• Chọc dò dịch não tủy: Đây là xét nghiệm quan trọng giúp chẩn đoán bệnh. Bác sĩ lấy mẫu dịch não tủy để phân tích số lượng bạch cầu, nồng độ protein, glucose và tìm tác nhân gây bệnh. Ở người bệnh, dịch não tủy thường cho thấy lượng đường thấp cùng với số lượng bạch cầu và protein tăng cao. Các xét nghiệm như nhuộm, nuôi cấy hoặc PCR có thể giúp xác định vi khuẩn, virus và các tác nhân khác.

Viêm màng não đôi khi có thể bị nhầm lẫn với viêm não do một số biểu hiện lâm sàng tương đồng như sốt, đau đầu hoặc rối loạn ý thức. Bạn có thể xem thêm bài viết phân biệt viêm não và viêm màng não để tìm hiểu các dấu hiệu nhận biết và phương pháp chẩn đoán.

Bệnh có thể điều trị bằng cách nào?

Việc điều trị viêm màng não phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh.

Viêm màng não do vi khuẩn cần được điều trị khẩn cấp bằng kháng sinh đường tĩnh mạch. Khi chưa xác định được tác nhân, bác sĩ có thể sử dụng kháng sinh phổ rộng, sau đó điều chỉnh theo kết quả xét nghiệm. Corticosteroid có thể được chỉ định trong một số trường hợp nhằm giảm nguy cơ biến chứng. Nếu bệnh do virus herpes gây ra, người bệnh có thể cần dùng thuốc kháng virus.

Đối với viêm màng não do virus, phần lớn trường hợp có biểu hiện lâm sàng nhẹ hơn. Người bệnh thường được điều trị hỗ trợ bằng cách nghỉ ngơi, bổ sung đủ nước và sử dụng thuốc giảm đau, hạ sốt phù hợp. Một số trường hợp do virus đặc hiệu có thể cần dùng thuốc kháng virus.

Các loại viêm màng não do tác nhân khác có thể điều trị bằng cách:

• Viêm màng não do nấm: Điều trị bằng thuốc kháng nấm, thường kéo dài và cần theo dõi chặt chẽ.
• Viêm màng não do lao: Sử dụng phối hợp các thuốc kháng lao theo phác đồ chuyên khoa.
• Viêm màng não do ký sinh trùng: Điều trị tùy thuộc vào loại ký sinh trùng và mức độ bệnh.
• Viêm màng não không do nhiễm trùng: Có thể cần ngừng thuốc gây phản ứng, sử dụng corticosteroid hoặc điều trị bệnh nền như bệnh tự miễn và ung thư.

Với viêm màng não kéo dài hoặc chưa rõ nguyên nhân, bác sĩ sẽ chỉ định các xét nghiệm cần thiết để lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Việc sử dụng thuốc cần tuân thủ chỉ định chuyên môn, đặc biệt với các thuốc có nguy cơ gây tác dụng phụ nghiêm trọng.

Cần chủ động phòng ngừa bệnh như thế nào?

Các loại vi khuẩn gây bệnh có thể lây lan qua ho, hắt hơi, hôn hoặc tiếp xúc gần. Vi khuẩn cũng có thể lây qua việc dùng chung dụng cụ ăn uống, bàn chải đánh răng, hút thuốc lá… Để phòng ngừa bệnh viêm màng não, bạn nên chú ý:

• Vệ sinh sạch tay và cơ thể, đặc biệt sau khi ăn, sau khi đi vệ sinh, vuốt ve động vật và ở những nơi công cộng.
• Vệ sinh tốt: Không dùng chung đồ uống, thực phẩm, ống hút, dụng cụ ăn uống, son dưỡng môi hay bàn chải đánh răng. Hướng dẫn trẻ em và thanh thiếu niên tránh dùng chung những dụng cụ này.
• Chủ động tăng cường hệ miễn dịch bằng cách ngủ đủ giấc, tập thể dục thường xuyên, xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh với nhiều trái cây tươi, rau củ quả và ngũ cốc nguyên hạt.
• Che miệng, mũi khi ho hoặc hắt hơi.
• Nên ăn chín, uống sôi, chế biến chín thực phẩm để hạn chế nguy cơ nhiễm khuẩn lị, amip, Listeria.
• Tiêm phòng vắc xin để ngăn ngừa một số dạng viêm màng não do vi khuẩn như tiêm phòng vắc xin phế cầu, vắc xin viêm màng não mô cầu.

Câu hỏi thường gặp

1. Viêm màng não có lây không?

Viêm màng não có lây hay không phụ thuộc vào từng nguyên nhân gây bệnh. Nguồn lây bệnh có thể khác nhau.

• Viêm màng não do vi khuẩn: Một số loại có thể lây, đặc biệt viêm màng não do não mô cầu. Vi khuẩn có thể truyền qua dịch tiết đường hô hấp khi tiếp xúc gần, kéo dài với người mang vi khuẩn hoặc người bệnh.
• Viêm màng não do virus: Một số virus gây bệnh có thể lây qua đường phân – miệng, đường hô hấp hoặc các con đường khác, tùy loại virus.
• Viêm màng não do nấm: Thường không lây từ người sang người. Người bệnh thường nhiễm nấm từ môi trường.
• Viêm màng não do ký sinh trùng: Thường không lây trực tiếp từ người sang người; nguồn lây có thể là thực phẩm hoặc môi trường nhiễm ký sinh trùng.
• Viêm màng não không do nhiễm trùng: Không lây, vì bệnh có thể liên quan đến thuốc, ung thư, bệnh tự miễn hoặc phản ứng viêm.

Xem thêm: Phân biệt viêm màng não và viêm não Nhật Bản

2. Bệnh chữa khỏi hoàn toàn được không?

Có. Viêm màng não có thể chữa khỏi hoàn toàn, tuy nhiên khả năng phục hồi tùy thuộc vào nguyên nhân gây bệnh, mức độ nghiêm trọng, thời điểm phát hiện và điều trị cũng như tình trạng sức khỏe của người bệnh. Bạn có thể tìm hiểu thêm viêm màng não có chữa được không để hiểu rõ hơn về khả năng điều trị và phục hồi. Thời gian điều trị có thể khác nhau. Điều quan trọng là người bệnh cần được phát hiện sớm và điều trị kịp thời, đặc biệt với viêm màng não do vi khuẩn do mức độ tiến triển nhanh trong vài giờ. Nếu có các triệu chứng sốt, đau đầu dữ dội, cứng gáy, rối loạn ý thức, co giật, người bệnh cần được cấp cứu ngay để giảm nguy cơ tử vong và di chứng.

Để đặt lịch thăm khám hoặc giải đáp chi tiết hơn về bệnh, Quý khách hàng vui lòng liên hệ Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh:

Viêm màng não là bệnh lý nguy hiểm, có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng lâu dài nếu không được điều trị kịp thời. Để chủ động phòng bệnh, đặc biệt trẻ em, người cao tuổi, người có hệ miễn dịch kém cần tiêm phòng vắc xin đầy đủ, duy trì vệ sinh cá nhân và đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ mắc bệnh.