Nhận định về viêm màng não ở trẻ sơ sinh cùng cha mẹ

Viêm màng não ở trẻ sơ sinh ảnh hưởng đến lớp màng bao quanh não và tủy sống, tiềm ẩn nguy cơ diễn tiến nặng, gây di chứng nguy hiểm. Vậy triệu chứng bệnh ở trẻ sơ sinh như thế nào? Làm sao để nhận biết sớm và điều trị viêm màng não trẻ sơ sinh?

Viêm màng não ở trẻ sơ sinh là gì?

Viêm màng não ở trẻ sơ sinh là tình trạng lớp màng bao quanh não và tủy sống bị viêm, thường xảy ra trong vòng 28 ngày đầu sau sinh. Đây là giai đoạn não bộ dễ bị tổn thương do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và hàng rào máu não còn yếu, tạo điều kiện cho các tác nhân gây bệnh dễ dàng xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương. Trẻ mắc viêm màng não ở giai đoạn này có tỷ lệ ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe cao hơn so với các lứa tuổi khác, đặc biệt khi nguyên nhân là do vi khuẩn. (1)

Triệu chứng viêm màng não ở trẻ sơ sinh

Các dấu hiệu ở trẻ sơ sinh thường không rõ ràng như ở người lớn, làm cho quá trình chẩn đoán trở nên khó khăn hơn. Một số triệu chứng cảnh báo bệnh có thể kể đến như:

• Sốt hoặc hạ thân nhiệt (thân nhiệt không ổn định là dấu hiệu phổ biến)
• Lười bú, bú kém hoặc bỏ bú hoàn toàn
• Khó chịu, quấy khóc liên tục, không dỗ được
• Ngủ li bì, ít phản ứng với môi trường xung quanh
• Co giật hoặc giật cơ
• Thóp phồng (vùng mềm trên đầu trẻ nhô lên do áp lực nội sọ tăng)
• Nôn trớ, nôn vọt
• Thở nhanh hoặc ngắt quãng.

Các dấu hiệu bệnh ở trẻ sơ sinh có thể gây nhầm lẫn với các bệnh lý sơ sinh khác. Vì thế, phụ huynh nên theo dõi, phát hiện sớm dấu hiệu bất thường để đưa trẻ đi khám kịp thời. (2)

Nguyên nhân gây bệnh viêm màng não trẻ sơ sinh

Bệnh viêm màng não xảy ra ở trẻ sơ sinh thường do 3 tác nhân chính gây ra:

1. Virus

Một số loại virus có thể gây bệnh ở trẻ sơ sinh, đặc biệt là virus herpes simplex (HSV), enterovirus và cytomegalovirus (CMV). Virus thường xâm nhập qua đường sinh dục trong lúc sinh thường hoặc qua đường máu từ mẹ sang con. Viêm màng não do virus thường có tiên lượng tốt hơn viêm màng não do vi khuẩn. Tuy nhiên, các trường hợp mắc bệnh do virus herpes simplex (HSV) thường nguy hiểm.

2. Vi khuẩn

Viêm màng não do vi khuẩn là dạng nghiêm trọng hơn cả, dễ dẫn đến tử vong hoặc di chứng nặng nề. Những vi khuẩn gây bệnh thường gặp gồm:

• Group B Streptococcus (GBS): Lây từ mẹ sang con trong quá trình sinh
• Escherichia coli (E. coli): Có thể lây qua đường tiêu hóa hoặc trong lúc sinh
• Listeria monocytogenes: Lây từ thực phẩm mẹ ăn trong thai kỳ
• Haemophilus influenzae type b (HiB): Tỷ lệ mắc bệnh do HiB đã giảm nhờ tiêm chủng phát triển

Vi khuẩn thường xâm nhập từ máu, đi qua hàng rào máu não vào dịch não tủy và gây viêm.

3. Nấm

Viêm màng não do nấm là loại ít gặp, nhưng vẫn có thể xảy ra, đặc biệt ở trẻ sinh non hoặc có hệ miễn dịch suy giảm. Loại nấm phổ biến là Candida albicans, lây qua đường máu. So với hai dạng kể trên, quá trình điều trị viêm màng não do nấm thường kéo dài và phức tạp hơn.

Viêm màng não ở trẻ sơ sinh có nguy hiểm không?

Bệnh ở trẻ sơ sinh là một trường hợp cần cấp cứu càng nhanh càng tốt. Ở giai đoạn sơ sinh, hệ miễn dịch của trẻ chưa phát triển hoàn thiện, vì thế trẻ dễ bị nhiễm trùng nặng. Khi vi khuẩn hoặc virus xâm nhập vào màng não, bệnh có thể tiến triển nhanh. Trong nhiều trường hợp, nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, viêm màng não có thể gây tử vong chỉ trong vòng vài giờ đến vài ngày kể từ khi khởi phát triệu chứng.

Nhìn chung, mức độ nguy hiểm còn phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh. Viêm màng não do vi khuẩn thường nguy hiểm hơn so với viêm màng não do virus, do có nguy cơ cao gây tổn thương não, co giật, tăng áp lực nội sọ… Một số chủng vi khuẩn như Group B Streptococcus, E. coli hay Listeria monocytogenes còn có thể gây tổn thương lan tỏa đến nhiều cơ quan khác ngoài hệ thần kinh trung ương.

Di chứng viêm màng não ở trẻ sơ sinh có thể gặp phải

Ngay cả khi được điều trị kịp thời, viêm màng não vẫn có thể để lại nhiều di chứng lâu dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình phát triển thể chất và trí tuệ của trẻ, phải kể đến như:

• Mất thính lực: Đây là di chứng thường gặp nhất do tổn thương dây thần kinh thính giác.
• Chậm phát triển trí tuệ: Trẻ có thể bị giảm trí nhớ, khả năng học tập kém hoặc rối loạn ngôn ngữ.
• Liệt hoặc yếu chi: Tổn thương não bộ có thể ảnh hưởng đến chức năng vận động.
• Co giật tái phát hoặc động kinh mạn tính: Thường gặp sau tổn thương vùng não do viêm.
• Não úng thủy: Tình trạng tích tụ dịch trong não gây tăng áp lực nội sọ, cần can thiệp phẫu thuật dẫn lưu để điều trị.

Tỷ lệ mắc di chứng tùy thuộc vào loại vi sinh vật gây bệnh, thời điểm chẩn đoán và hiệu quả điều trị.

Cách chẩn đoán bệnh ở trẻ sơ sinh bằng cách nào?

Để chẩn đoán viêm màng não ở trẻ sơ sinh, các bác sĩ sẽ kết hợp thăm khám lâm sàng và cận lâm sàng. Một số xét nghiệm, kỹ thuật cận lâm sàng quan trọng có thể được bác sĩ chỉ định thực hiện bao gồm:

• Chọc dò dịch não tủy (LP – Lumbar Puncture): Chọc dò dịch não tủy là tiêu chuẩn ‘vàng’ để xác định viêm màng não. Mẫu dịch não tủy được phân tích để kiểm tra số lượng bạch cầu, nồng độ protein, glucose và soi tươi hoặc cấy vi khuẩn.
• Xét nghiệm máu (Xét nghiệm công thức máu, CRP, procalcitonin): Giúp đánh giá tình trạng viêm nhiễm.
• Cấy máu: Giúp phát hiện vi khuẩn gây nhiễm trùng huyết liên quan đến viêm màng não.
• PCR (chuỗi phản ứng polymerase): Giúp phát hiện nhanh các tác nhân virus hoặc vi khuẩn khó cấy.
• Siêu âm sọ não hoặc chụp MRI não: Đánh giá biến chứng như não úng thủy, áp xe não hoặc phù não.

Điều trị viêm màng não ở trẻ sơ sinh như thế nào?

Trẻ sơ sinh cần được can thiệp điều trị ngay tại bệnh viện. Tùy vào từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định các phương pháp sau:

• Tiêm kháng sinh tĩnh mạch phổ rộng: Bác sĩ thường chỉ định tiêm kháng sinh tĩnh mạch phổ rộng ngay từ khi bắt đầu nghi ngờ, việc sử dụng kháng sinh như thế nào còn tùy theo tuổi tác và yếu tố nguy cơ. Sau khi có kết quả cấy, bác sĩ sẽ điều chỉnh kháng sinh cho phù hợp.
• Dùng thuốc kháng virus: Nếu nghi ngờ nguyên nhân gây bệnh ở trẻ sơ sinh là do virus, bác sĩ thường chỉ định sử dụng thuốc kháng virus.
• Hỗ trợ điều trị: Các phương pháp hỗ trợ điều trị thường được chỉ định bao gồm truyền dịch, kiểm soát thân nhiệt, điều chỉnh điện giải, dùng thuốc chống co giật nếu cần. Trong trường hợp trẻ bị phù não, bác sĩ có thể chỉ định sử dụng corticosteroid hoặc thuốc lợi tiểu.
• Theo dõi sát tại phòng hồi sức: Trẻ sơ sinh bị viêm màng não cần được theo dõi sát tại phòng hồi sức, để phát hiện và can thiệp điều trị sớm nếu có biến chứng sốc nhiễm trùng, suy hô hấp hoặc tăng áp lực nội sọ.

Thời gian điều trị có thể kéo dài từ 14 đến 21 ngày hoặc lâu hơn tùy theo nguyên nhân và tình trạng lâm sàng của trẻ.

Biện pháp phòng ngừa bệnh viêm màng não cho bé sơ sinh

Một số biện pháp phòng ngừa viêm màng não ở trẻ sơ sinh, gồm:

• Theo dõi sức khỏe của mẹ trong thai kỳ: Phát hiện và điều trị sớm các bệnh lý nhiễm trùng đường sinh dục hoặc tiêu hóa để ngăn nguy cơ lây truyền cho con khi sinh.
• Sinh mổ nếu có chỉ định: Trong trường hợp mẹ bầu có nhiễm HSV hoạt động, sinh mổ là biện pháp được khuyến cáo để tránh lây sang con.
• Giữ vệ sinh khi chăm sóc trẻ sơ sinh: Giữ tay sạch, tránh để người lạ tiếp xúc gần với trẻ, đặc biệt là người đang bị ho, cảm cúm.
• Chăm sóc dinh dưỡng cho mẹ và bé: Tăng cường sức đề kháng cho bé thông qua sữa mẹ (nguồn kháng thể tự nhiên quan trọng), chú trọng bổ sung dinh dưỡng cho mẹ bầu trong suốt quá trình mang thai và sau sinh.
• Tiêm chủng đầy đủ cho mẹ và trẻ: Tiêm vắc-xin phế cầu, Hib, não mô cầu, kiểm tra và điều trị Streptococcus nhóm B (GBS) cho thai phụ trong tam cá nguyệt cuối.

Viêm màng não ở trẻ sơ sinh là bệnh lý nguy hiểm, tiến triển nhanh chóng, cần được tiến hành điều trị kịp thời để hạn chế nguy cơ để lại biến chứng, ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe. Việc chủ động phòng ngừa ngay từ ban đầu cũng đóng vai trò quan trọng. Mẹ bầu cần được tiêm chủng đầy đủ, chăm sóc đúng cách, bổ sung dinh dưỡng hợp lý trong suốt thai kỳ để góp phần ngăn ngừa bệnh ở trẻ sơ sinh.