Viêm màng não do nấm: Nguyên nhân, dấu hiệu, cách điều trị

Viêm màng não do nấm xảy ra khi nấm xâm nhập và gây viêm ở các màng bao quanh não và tủy sống. Bệnh tiến triển chậm nhưng khó chẩn đoán, điều trị muộn có thể để lại di chứng nặng nề, thậm chí đe dọa đến tính mạng.

Viêm màng não do nấm là gì?

Viêm màng não do nấm (fungal meningitis) là tình trạng viêm lớp màng não và dịch não tủy do các loại nấm gây bệnh gây ra, thường gặp là Cryptococcus, Histoplasma, Blastomyces và Candida. Khác với viêm màng não do virus, tình trạng này thường cần điều trị kéo dài bằng thuốc kháng nấm, phổ biến ở những người có hệ miễn dịch suy yếu, ví dụ như: người mắc HIV/AIDS, ghép tạng, hoặc đang điều trị bằng thuốc ức chế miễn dịch. (1)

Ngoài tác nhân nấm, viêm màng não còn có thể do vi khuẩn, virus, ký sinh trùng hoặc những nguyên nhân không nhiễm trùng gây ra. Mỗi dạng bệnh có đặc điểm tiến triển và phương pháp điều trị khác nhau.

1. Mức độ phổ biến của viêm màng não nấm

Viêm màng não do nấm ít gặp so với các dạng viêm màng não khác. Tỷ lệ mắc bệnh cao hơn ở những khu vực có khí hậu nhiệt đới, cận nhiệt đới hoặc nơi có điều kiện môi trường thuận lợi cho nấm phát triển. Nguy cơ mắc bệnh thấp hơn ở những người khoẻ mạnh. Ngược lại, ở nhóm suy giảm miễn dịch, khả năng nhiễm bệnh cao hơn nhiều lần.

2. Nấm gây viêm màng não nhiễm vào cơ thể qua con đường nào?

Các loại nấm gây viêm màng não thường tồn tại trong môi trường, đặc biệt là trong đất, phân chim, hoặc khu vực ẩm ướt. Tác nhân này có thể xâm nhập vào cơ thể thông qua nhiều con đường khác nhau, bao gồm:

• Hít phải bào tử nấm trong không khí: Đây là con đường phổ biến nhất. Khi hít phải bào tử nấm, nấm gây viêm màng não sẽ đi vào phổi, sau đó có thể lan theo đường máu đến não và tủy sống.
• Qua đường máu từ nhiễm nấm ở cơ quan khác: Một số trường hợp nấm xâm nhập vào máu từ nhiễm trùng ở phổi, da, hoặc đường tiết niệu rồi lan đến hệ thần kinh trung ương.
• Qua thủ thuật y tế hoặc chấn thương (hiếm gặp): Nấm có thể xâm nhập trực tiếp vào cơ thể người bệnh trong quá trình phẫu thuật thần kinh, tiêm truyền không đảm bảo vô khuẩn, hoặc chấn thương sọ não.

Quá trình này diễn tiến chậm, thường mất nhiều tuần đến nhiều tháng trước khi gây ra triệu chứng viêm màng não.

3. Ai có nguy cơ cao mắc bệnh viêm màng não do nấm?

Không phải ai tiếp xúc với nấm cũng bị bệnh. Viêm màng não do nấm thường xảy ra ở những đối tượng có hệ miễn dịch yếu hoặc mắc bệnh mạn tính, bao gồm:

• Người bệnh HIV/AIDS: Đây là nhóm dễ mắc viêm màng não do Cryptococcus vì hệ miễn dịch bị suy giảm nghiêm trọng.
• Người ghép tạng hoặc ghép tủy xương: Nhóm này phải sử dụng thuốc ức chế miễn dịch lâu dài để ngăn ngừa thải ghép, nên có nguy cơ cao bị mắc bệnh viêm màng não do nấm.
• Người đang điều trị ung thư: Hóa trị hoặc xạ trị có thể làm giảm số lượng bạch cầu và khiến cơ thể khó chống lại sự xâm nhập, tấn công của nấm gây bệnh.
• Người mắc bệnh mạn tính: Như tiểu đường, bệnh gan, bệnh thận giai đoạn cuối.
• Người sử dụng corticosteroid dài hạn hoặc thuốc ức chế miễn dịch khác: Những loại thuốc này có nguy cơ làm giảm khả năng đề kháng của cơ thể với nấm.
• Người cao tuổi hoặc thể trạng suy kiệt: Hệ miễn dịch tự nhiên suy yếu theo tuổi tác cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

Những yếu tố này có thể làm cho cơ thể khó kiểm soát sự xâm nhập và phát triển của nấm hơn, từ đó làm tăng nguy cơ lan rộng đến hệ thần kinh trung ương và gây viêm màng não.

Các loại nấm gây viêm màng não

Viêm màng não do nấm có thể do nhiều loại nấm khác nhau gây ra. Mỗi loại có đặc điểm dịch tễ, đường lây nhiễm và mức độ nguy hiểm riêng, thường gặp là:

1. Viêm màng não do nấm Cryptococcus

Viêm màng não do Cryptococcus là thể viêm màng não do nấm phổ biến, đặc biệt ở những người bị suy giảm miễn dịch như nhiễm HIV/AIDS. Nấm Cryptococcus neoformans thường sống trong đất có phân chim bồ câu. Khi hít phải bào tử nấm, tác nhân này có thể gây nhiễm trùng phổi trước, sau đó lan qua đường máu đến não. Bệnh thường tiến triển âm thầm, gây đau đầu kéo dài, sốt nhẹ, mệt mỏi, và nặng hơn là rối loạn ý thức. Nếu không được điều trị kịp thời, nguy cơ cao có thể đe dọa đến tính mạng.

2. Viêm màng não do nấm Candida

Candida là loại nấm thường trú trong miệng, đường ruột và da người. Trong điều kiện bình thường, chúng ít gây bệnh, nhưng khi cơ thể suy yếu hoặc sau phẫu thuật thần kinh, Candida có thể xâm nhập vào dịch não tủy và gây viêm màng não. Thể bệnh này hiếm gặp nhưng thường xảy ra ở người bệnh sau ghép tạng, dùng kháng sinh hoặc corticosteroid dài ngày. Triệu chứng không đặc hiệu, có thể chỉ là sốt, đau đầu, thay đổi ý thức, gây khó khăn cho quá trình chẩn đoán.

3. Nấm Histoplasma

Viêm màng não do Histoplasma thường diễn tiến mạn tính, với các biểu hiện như đau đầu dai dẳng, sốt nhẹ, sụt cân và rối loạn thần kinh. Bệnh có thể bị nhầm với viêm màng não do lao do một số biểu hiện lâm sàng tương đồng, vì vậy cần thực hiện các xét nghiệm phù hợp để phân biệt nguyên nhân gây bệnh.

4. Nấm Coccidioides

Coccidioides immitis và Coccidioides posadasii là các loại nấm gây bệnh ở vùng khí hậu khô, nhiều bụi, điển hình như Tây Nam Hoa Kỳ và Trung Mỹ. Người bệnh nhiễm nấm khi hít phải bào tử từ đất bụi. Viêm màng não do Coccidioides là biến chứng nghiêm trọng của bệnh coccidioidomycosis (hay còn gọi là “Valley fever”). Người bệnh thường có triệu chứng đau đầu dữ dội, nôn, cứng cổ, và có thể xuất hiện tổn thương thần kinh lâu dài nếu không điều trị sớm.

5. Nấm Aspergillus

Aspergillus là loại nấm sợi thường có trong môi trường như đất, bụi và vật liệu hữu cơ phân hủy. Đa số mọi người khi hít phải bào tử Aspergillus sẽ không mắc bệnh, nhưng ở người có hệ miễn dịch suy yếu (như bệnh nhân sau ghép tạng, ung thư, hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch), nấm có thể xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương. Viêm màng não do Aspergillus thường tiến triển nhanh, gây đau đầu dữ dội, co giật, và có nguy cơ tạo khối u hạt hoặc ổ áp xe trong não. Đây là thể bệnh hiếm nhưng rất nguy hiểm, có thể đe dọa đến tính mạng nếu không chẩn đoán và điều trị sớm.

6. Nấm Blastomyces

Blastomyces dermatitidis là loại nấm thường gặp ở vùng Bắc Mỹ, sống trong đất ẩm và giàu chất hữu cơ. Người bệnh có thể nhiễm nấm khi hít phải bào tử từ môi trường. Thông thường, nấm gây nhiễm trùng phổi, nhưng trong một số trường hợp hiếm, có thể lan tới màng não. Viêm màng não do Blastomyces có biểu hiện mạn tính như đau đầu, sốt, thay đổi tâm trạng hoặc rối loạn hành vi. Do triệu chứng không đặc hiệu, bệnh thường bị nhầm với các bệnh nhiễm trùng khác của hệ thần kinh, làm chậm trễ chẩn đoán và điều trị.

Triệu chứng viêm màng não do nấm

Viêm màng não do nấm thường tiến triển chậm và triệu chứng không điển hình, dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý khác. Vì vậy, việc chẩn đoán và điều trị kịp thời đóng vai trò rất quan trọng, giúp kiểm soát tốt biến chứng có thể gặp phải ngay từ sớm:

1. Triệu chứng ở trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ

Ở trẻ nhỏ, biểu hiện của viêm màng não do nấm thường khó nhận biết vì trẻ chưa thể mô tả cảm giác của mình. Một số dấu hiệu cha mẹ cần chú ý bao gồm:

• Quấy khóc liên tục
• Bú kém
• Ngủ li bì
• Nôn ói
• Co giật hoặc thóp phồng
• Trẻ có thể bị sốt nhẹ hoặc sốt cao kèm theo khó chịu, cứng gáy.

Các biểu hiện trên cũng có thể xuất hiện ở trẻ mắc viêm màng não do những tác nhân khác. Phụ huynh có thể tham khảo bài viết viêm màng não ở trẻ em để tìm hiểu thêm về những dấu hiệu cảnh báo và các phương pháp chẩn đoán bệnh ở trẻ.

Trong nhiều trường hợp, bệnh diễn tiến âm thầm, chỉ phát hiện khi trẻ có biểu hiện nặng.

2. Triệu chứng ở người lớn

Người trưởng thành mắc viêm màng não do nấm thường có các triệu chứng như đau đầu kéo dài, sốt, cứng cổ, buồn nôn, nôn ói, nhạy cảm với ánh sáng (sợ sáng), rối loạn tri giác, lú lẫn hoặc thay đổi hành vi. Ở giai đoạn nặng, người bệnh có thể co giật, yếu liệt tay chân hoặc hôn mê. Các triệu chứng thường khởi phát từ từ, kéo dài nhiều ngày đến nhiều tuần trước khi trở nên rõ rệt. (2)

3. Viêm màng não do nấm có nguy hiểm không?

Viêm màng não do nấm là tình trạng nguy hiểm, có thể đe dọa đến tính mạng nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Ngay cả khi được điều trị, bệnh vẫn có nguy cơ để lại các di chứng thần kinh lâu dài như suy giảm trí nhớ, giảm thị lực, động kinh hoặc yếu liệt. Ở những người có hệ miễn dịch suy yếu, tiên lượng thường xấu hơn do khả năng kháng nấm kém. Vì vậy, việc phát hiện sớm và điều trị đúng phác đồ bằng thuốc kháng nấm kéo dài là rất quan trọng, giúp cải thiện kết quả điều trị một cách hiệu quả.

Ngoài viêm màng não do nấm, những dạng viêm màng não khác cũng có thể gây tổn thương hệ thần kinh và để lại di chứng lâu dài. Bạn có thể tham khảo bài viết bệnh viêm màng não có nguy hiểm không để tìm hiểu các biến chứng có thể xảy ra và tầm quan trọng của việc điều trị kịp thời.

Chẩn đoán viêm màng não do nấm

Do bệnh tiến triển chậm và triệu chứng không điển hình, nên để chẩn đoán chính xác viêm màng não do nấm, bác sĩ cần kết hợp khai thác bệnh sử, thăm khám lâm sàng và thực hiện các xét nghiệm chuyên sâu, có thể như sau:

• Chọc dò dịch não tủy (CSF – Cerebrospinal Fluid): Kiểm tra số lượng tế bào, nồng độ protein, glucose và nuôi cấy tìm nấm.
• Xét nghiệm kháng nguyên và PCR: Giúp phát hiện nhanh các loại nấm đặc hiệu như Cryptococcus.
• Chẩn đoán hình ảnh (MRI, CT scan): Phát hiện tổn thương ở não và màng não, loại trừ các nguyên nhân khác.
• Xét nghiệm máu: Hỗ trợ phát hiện nấm lan tỏa trong máu hoặc các cơ quan khác.

Phác đồ điều trị viêm màng não do nấm khác biệt so với các loại viêm màng não khác. Do đó, chẩn đoán chính xác đóng vai trò rất quan trọng. (3)

Điều trị viêm màng não do nấm

Quá trình điều trị viêm màng não do nấm thường kéo dài và phức tạp, chủ yếu là sử dụng thuốc khác nấm. Bác sĩ sẽ chỉ định sử dụng loại thuốc, liều lượng và thời gian điều trị tùy thuộc vào loại nấm gây bệnh, tình trạng sức khỏe, cũng như khả năng đáp ứng miễn dịch của người bệnh, cụ thể như sau:

• Thuốc kháng nấm đường tĩnh mạch: là lựa chọn điều trị hàng đầu trong giai đoạn nấm tấn công.
• Thuốc kháng nấm đường uống: thường được chỉ định sử dụng trong giai đoạn duy trì hoặc cho các trường hợp nhẹ.
• Điều trị hỗ trợ: Bù nước, điện giải, kiểm soát triệu chứng (giảm đau, hạ sốt, chống co giật).
• Theo dõi lâu dài: Người bệnh cần tái khám định kỳ, kiểm tra dịch não tủy nhiều lần để chắc chắn nấm đã được kiểm soát hoàn toàn.

Trong một số trường hợp, viêm màng não do nấm có thể gây tăng áp lực nội sọ hoặc biến chứng não úng thủy. Tùy tình trạng cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định chọc dò tháo bớt dịch não tủy, phẫu thuật dẫn lưu hoặc các biện pháp can thiệp phù hợp.

Khả năng hồi phục của người mắc viêm màng não phụ thuộc vào tác nhân gây bệnh, thời điểm chẩn đoán, mức độ tổn thương và tình trạng miễn dịch. Bạn có thể xem thêm bài viết bệnh viêm màng não có chữa được không để tìm hiểu về khả năng điều trị và những yếu tố ảnh hưởng đến tiên lượng bệnh.

Phòng ngừa bệnh viêm màng não nấm

Hiện nay chưa có vắc-xin phòng ngừa viêm màng não do nấm, nhưng có thể kiểm soát nguy cơ mắc bệnh thông qua các biện pháp sau đây:

• Tăng cường hệ miễn dịch bằng cách ăn uống đủ dưỡng chất, tập luyện hợp lý, ngủ đủ giấc và hạn chế căng thẳng, theo dõi kỹ nếu đang mắc bệnh mạn tính hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch.
• Hạn chế tiếp xúc nguồn nấm, tránh đến khu vực có nhiều phân chim, đất ẩm hoặc nơi ô nhiễm môi trường nếu có hệ miễn dịch yếu.
• Điều trị tích cực bệnh nền như HIV/AIDS, ung thư, tiểu đường và các bệnh lý mạn tính khác có liên quan đến nguy cơ mắc viêm màng não do nấm.
• Theo dõi và tái khám định kỳ, đặc biệt ở người đã từng mắc viêm màng não do nấm hoặc đang điều trị dài hạn bằng thuốc ức chế miễn dịch.

Viêm màng não do nấm là bệnh lý hiếm gặp nhưng rất nguy hiểm, thường gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến người có hệ miễn dịch yếu. Vì vậy, ngay khi có biểu hiện nghi ngờ như sốt, đau đầu kéo dài, buồn nôn hoặc thay đổi tri giác, người bệnh nên đi khám ngay để được xét nghiệm và can thiệp điều trị kịp thời.