Viêm khớp dạng thấp là một bệnh tự miễn mạn tính, gây viêm tại các khớp và có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan khác trong cơ thể. Bệnh thường tiến triển kéo dài với những đợt bùng phát xen kẽ giai đoạn thuyên giảm. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về nguyên nhân, triệu chứng, cách chẩn đoán cũng như hướng điều trị phù hợp.
Viêm khớp dạng thấp là gì?
Viêm khớp dạng thấp (Rheumatoid Arthritis – RA) là bệnh tự miễn mạn tính, trong đó hệ miễn dịch tấn công nhầm vào màng hoạt dịch – lớp mô lót bên trong khớp, gây viêm, sưng, đau và cứng khớp. Bệnh diễn biến mạn tính với các biểu hiện tại khớp, ngoài khớp hoặc toàn thân ở nhiều mức độ khác nhau. (1)
Theo thời gian, tình trạng viêm khớp kéo dài có thể làm tổn thương sụn, xương và các cấu trúc nâng đỡ khớp. Bệnh thường ảnh hưởng đến các khớp nhỏ ở bàn tay, cổ tay, bàn chân và ngón chân, nhưng cũng có thể liên quan đến khớp gối, khuỷu tay, vai hoặc các khớp khác.
Khác với thoái hóa khớp hay các bệnh xương khớp khác, viêm khớp dạng thấp không phải là tình trạng “mòn khớp” do tuổi tác mà là bệnh lý gây viêm toàn thân, ảnh hưởng đến nhiều cơ quan khác.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của viêm khớp dạng thấp
Tuy chưa xác định được nguyên nhân chính xác gây viêm khớp dạng thấp, song bệnh có thể liên quan đến nhiều yếu tố nguy cơ khác nhau, cụ thể như sau: (2)
1. Nguyên nhân
Nguyên nhân chính xác của bệnh vẫn chưa được xác định. Các nhà nghiên cứu cho rằng bệnh hình thành có liên quan đến yếu tố cơ địa (nữ giới, trung niên, yếu tố HLA), nhiễm khuẩn và rối loạn đáp ứng miễn dịch. Ở người có cơ địa dễ mắc bệnh, các yếu tố như hút thuốc lá, thay đổi nội tiết hoặc tác nhân môi trường có thể kích hoạt hệ miễn dịch, khiến cơ thể tấn công nhầm các mô khỏe mạnh, đặc biệt là màng hoạt dịch.
2. Các yếu tố nguy cơ
Một số yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc bệnh gồm:
Giới tính: Phụ nữ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn nam giới.
Tuổi tác: Bệnh có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, nhưng thường khởi phát ở tuổi trưởng thành, phổ biến trong khoảng 30–60 tuổi.
Tiền sử gia đình: Người có người thân từng mắc bệnh sẽ có nguy cơ cao hơn.
Hút thuốc lá: Làm tăng nguy cơ mắc bệnh và có thể khiến bệnh khó kiểm soát hơn.
Thừa cân, béo phì: Có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh và góp phần duy trì tình trạng viêm.
Một số yếu tố môi trường: Tiếp xúc với các chất kích thích hoặc ô nhiễm có thể liên quan đến nguy cơ mắc bệnh.
Viêm khớp dạng thấp có thể liên quan đến yếu tố di truyền, hút thuốc lá, tác nhân môi trường và thay đổi nội tiết.
Triệu chứng bệnh viêm khớp dạng thấp
Triệu chứng viêm khớp dạng thấp có thể xuất hiện từ từ hoặc tiến triển nhanh. Một số người có các đợt bùng phát với triệu chứng rõ rệt, xen kẽ những giai đoạn bệnh thuyên giảm. (3)
1. Triệu chứng tại khớp
Các biểu hiện thường gặp gồm:
Đau khớp, sưng khớp và cứng khớp, đặc biệt ở các khớp nhỏ của bàn tay, cổ tay, bàn chân.
Cứng khớp buổi sáng kéo dài, có khi trên 1 giờ, thường lâu hơn so với tình trạng cứng khớp do thoái hóa.
Đau và sưng đối xứng ở hai bên cơ thể.
Khó vận động khớp, giảm khả năng cầm nắm, đi lại hoặc thực hiện các hoạt động hằng ngày.
Khớp nóng, đau khi ấn hoặc vận động.
Biến dạng khớp ở giai đoạn bệnh tiến triển, do tổn thương kéo dài.
Thể điển hình là viêm đa khớp, triệu chứng xuất hiện ở nhiều khớp, đặc biệt là các khớp nhỏ nhỡ. Tuy nhiên, bệnh có thể chỉ biểu hiện ở 1 vài khớp. Nếu tình trạng đau, sưng và cứng khớp kéo dài, người bệnh nên đi khám để được đánh giá tìm nguyên nhân.
2. Triệu chứng toàn thân
Do là bệnh lý gây viêm toàn thân, bệnh có thể gây mệt mỏi kéo dài, suy nhược, sốt nhẹ, chán ăn, sụt cân, từ đó ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng sinh hoạt hằng ngày.
3. Biểu hiện ngoài khớp
Ngoài khớp, bệnh có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan khác như:
Da: Xuất hiện các nốt thấp dưới da, thường ở vùng gần khớp.
Mắt: Khô mắt, viêm hoặc các vấn đề khác liên quan đến mắt.
Phổi: Viêm màng phổi, bệnh phổi kẽ hoặc các tổn thương phổi khác.
Viêm khớp dạng thấp thường gây đau, sưng, cứng khớp, đặc biệt ở bàn tay, cổ tay và bàn chân, kèm theo mệt mỏi hoặc các biểu hiện toàn thân.
Diễn tiến của bệnh qua từng giai đoạn
Giai đoạn viêm khớp dạng thấp thường được mô tả qua 4 giai đoạn, dựa trên mức độ viêm và phá hủy cấu trúc khớp. Tuy nhiên, không phải người bệnh nào cũng trải qua đầy đủ cả 4 giai đoạn.
Giai đoạn 1: Viêm màng hoạt dịch: Đây là giai đoạn sớm, khi tình trạng viêm mới xuất hiện tại màng hoạt dịch. Người bệnh có thể cảm thấy đau, sưng hoặc cứng khớp, nhưng trên X-quang thường chưa thấy tổn thương phá hủy xương rõ ràng.
Giai đoạn 2: Tổn thương sụn khớp: Tình trạng viêm kéo dài bắt đầu làm tổn thương sụn khớp. Người bệnh có thể tăng cứng khớp, giảm tầm vận động và gặp khó khăn trong sinh hoạt.
Giai đoạn 3: Tổn thương xương: Viêm tiến triển gây bào mòn xương, làm tăng đau, cứng khớp và hạn chế vận động. Một số người có thể bắt đầu xuất hiện biến dạng khớp.
Giai đoạn 4: Mất chức năng khớp: Ở giai đoạn nặng, tình trạng viêm có thể giảm nhưng tổn thương khớp vẫn tiếp tục tiến triển. Người bệnh có thể đau nhiều, mất khả năng vận động hoặc biến dạng khớp nghiêm trọng.
Chẩn đoán viêm khớp dạng thấp bằng cách nào?
Chẩn đoán bệnh dựa trên sự kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng, xét nghiệm máu và chẩn đoán hình ảnh, cụ thể như sau:
1. Khám lâm sàng
Bác sĩ sẽ hỏi về thời gian xuất hiện triệu chứng, vị trí đau, tình trạng cứng khớp buổi sáng, mức độ ảnh hưởng đến vận động và tiền sử gia đình. Khi khám, bác sĩ đánh giá số lượng khớp sưng, đau, mức độ hạn chế vận động và các biểu hiện ngoài khớp. Đặc biệt, tình trạng sưng đau nhiều khớp kéo dài, cứng khớp buổi sáng và tổn thương đối xứng là những dấu hiệu của bệnh.
2. Xét nghiệm máu
Các xét nghiệm thường được chỉ định gồm:
Xét nghiệm RF (Rheumatoid Factor): Kháng thể có thể xuất hiện ở người mắc bệnh.
Xét nghiệm Anti-CCP: Kháng thể đặc hiệu hơn cho bệnh, giúp hỗ trợ chẩn đoán.
Xét nghiệm CRP và tốc độ lắng máu (ESR): Đánh giá tình trạng viêm trong cơ thể.
Xét nghiệm công thức máu: Có thể giúp phát hiện thiếu máu hoặc các bất thường khác.
3. Chẩn đoán hình ảnh
Các phương pháp thường được sử dụng gồm:
X-quang: Giúp đánh giá tổn thương xương, hẹp khe khớp và biến dạng khớp.
Siêu âm khớp: Có thể phát hiện tình trạng viêm màng hoạt dịch, dịch khớp hoặc tổn thương sớm.
MRI: Có thể phát hiện tổn thương sụn, xương và viêm khớp ở giai đoạn sớm.
4. Tiêu chuẩn chẩn đoán ACR/EULAR
Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh viêm khớp dạng thấp phân loại ACR/EULAR 2010 được sử dụng để hỗ trợ nhận diện bệnh ở người có ít nhất một khớp bị viêm mà không có nguyên nhân khác giải thích tốt hơn. Tiêu chuẩn chấm điểm dựa trên 4 nhóm:
Nhóm tiêu chí
Nội dung đánh giá
Phân bố khớp
Số lượng và vị trí khớp bị viêm
Xét nghiệm huyết thanh
RF và anti-CCP
Chỉ số viêm
CRP và ESR
Thời gian triệu chứng
Dưới hoặc từ 6 tuần trở lên
Cách điều trị viêm khớp dạng thấp
Mục tiêu điều trị viêm khớp dạng thấp là giảm đau, kiểm soát viêm, ngăn tổn thương khớp, duy trì chức năng vận động và cải thiện chất lượng cuộc sống. Điều trị thường cần phối hợp thuốc, phục hồi chức năng và thay đổi lối sống.
1. Điều trị bằng thuốc
Tùy mức độ bệnh, bác sĩ có thể chỉ định sử dụng thuốc:
Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs): Giúp điều trị triệu chứng, giảm đau và viêm cấp, nhưng không phải lúc nào cũng kiểm soát được quá trình viêm và không ngăn được viêm khớp tái phát. Nếu dùng thuốc kéo dài sẽ làm tăng nguy cơ tác dụng phụ của thuốc trên đường tiêu hóa, tim mạch.
Corticosteroid: kiểm soát nhanh tình trạng viêm. Tuy nhiên, thuốc chỉ nên dùng trong các đợt bệnh tiến triển, điều trị tình trạng sưng đau. Khi dùng lâu dài sẽ gây hiện tượng phụ thuộc thuốc, các tác dụng phụ khác về huyết áp, đường máu, loãng xương… Việc điều chỉnh liều lượng thuốc, thời gian dùng thuốc cần theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa Cơ xương khớp, người bệnh không nên tự ý điều chỉnh thuốc.
Thuốc chống thấp khớp tác dụng chậm (DMARDs): Giúp kiểm soát hoạt động bệnh, ngăn ngừa các đợt tiến triển bệnh và làm chậm tổn thương khớp. Tùy theo diễn biến, mức độ hoạt động bệnh, bác sĩ sẽ cân nhắc đơn trị liệu hoặc phối hợp các thuốc chống thấp khớp tác dụng chậm. Trong một số trường hợp dù được điều trị sớm bằng các thuốc DMARDs, tổn thương biến dạng khớp vẫn có thể xảy ra.
Thuốc sinh học hoặc thuốc ức chế JAK: là bước tiến mới trong điều trị bệnh trên thế giới. Thuốc được chỉ định khi bệnh hoạt động, không được kiểm soát tốt bằng DMARDs thông thường hoặc ngay từ khi mới chẩn đoán bệnh để ngăn ngừa tổn thương hủy hoại khớp.
Lưu ý: Thuốc điều trị viêm khớp dạng thấp cần được bác sĩ chuyên khoa kê đơn và theo dõi. Người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc, thay đổi liều hoặc sử dụng thuốc kéo dài khi chưa được hướng dẫn.
2. Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng
Vật lý trị liệu giúp duy trì tầm vận động, tăng sức mạnh cơ và hạn chế cứng khớp. Các bài tập thường được thiết kế phù hợp với mức độ đau và tình trạng viêm của từng người. Người bệnh có thể được hướng dẫn:
Tập vận động khớp nhẹ nhàng.
Tăng cường sức mạnh cơ quanh khớp.
Tập các hoạt động giúp duy trì khả năng sinh hoạt.
Sử dụng dụng cụ hỗ trợ khi cần thiết.
Trong giai đoạn bệnh bùng phát, nên điều chỉnh cường độ vận động theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng.
3. Can thiệp phẫu thuật
Phẫu thuật có thể được cân nhắc khi khớp bị tổn thương nặng, đau kéo dài không đáp ứng điều trị hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng vận động. Các phương pháp có thể gồm thay khớp, chỉnh sửa biến dạng hoặc các can thiệp khác tùy vị trí và mức độ tổn thương.
Viêm khớp dạng thấp có nguy hiểm không?
Đây là bệnh viêm khớp mạn tính, có thể gây tổn thương khớp vĩnh viễn nếu không được điều trị. Bệnh còn làm tăng nguy cơ loãng xương, bệnh phổi, tim mạch, khô mắt, khô miệng và nhiễm trùng, đặc biệt ở người sử dụng thuốc ức chế miễn dịch. Tuy nhiên, nếu được chẩn đoán sớm, điều trị đúng và tái khám định kỳ, bệnh nhân hoàn toàn có thể kiểm soát được triệu chứng, hạn chế tổn thương khớp và duy trì chất lượng cuộc sống.
Chăm sóc và dinh dưỡng như thế nào để hỗ trợ kiểm soát bệnh?
Bên cạnh điều trị bằng thuốc, người bệnh viêm khớp dạng thấp nên chú trọng chăm sóc sức khỏe, duy trì lối sống lành mạnh để hỗ trợ kiểm soát bệnh và bảo vệ sức khỏe như sau:
Duy trì cân nặng hợp lý: Giữ cân nặng hợp lý giúp giảm áp lực lên khớp chịu trọng lượng và hỗ trợ vận động.
Ăn uống cân bằng: Ưu tiên rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá giàu omega-3 và các nguồn đạm lành mạnh. Hạn chế thực phẩm nhiều đường, chất béo bão hòa và thực phẩm chế biến sẵn. Không có chế độ ăn nào chữa khỏi bệnh, vì vậy không nên tự ý ăn kiêng quá mức hoặc dùng thực phẩm chức năng thay thuốc.
Vận động phù hợp: Duy trì các hoạt động nhẹ nhàng như đi bộ, bơi, đạp xe hoặc tập theo hướng dẫn giúp cải thiện sức mạnh cơ, độ linh hoạt và khả năng vận động.
Nghỉ ngơi và kiểm soát căng thẳng: Ngủ đủ giấc, nghỉ ngơi hợp lý và giữ tinh thần thoải mái có thể giúp giảm mệt mỏi, hỗ trợ kiểm soát triệu chứng.
Tuân thủ điều trị: Dùng thuốc đúng hướng dẫn, tái khám định kỳ và thông báo cho bác sĩ khi có tác dụng phụ hoặc triệu chứng mới. Không tự ý ngừng thuốc, vì có thể khiến bệnh bùng phát trở lại hoặc tiến triển nặng hơn.
Biện pháp phòng ngừa viêm khớp dạng thấp, chủ yếu tập trung vào việc duy trì thói quen lành mạnh, giúp giảm nguy cơ mắc bệnh hoặc hạn chế yếu tố làm bệnh tiến triển nặng hơn:
Không hút thuốc: Hút thuốc làm tăng nguy cơ mắc bệnh và có thể khiến bệnh khó kiểm soát hơn.
Duy trì cân nặng hợp lý: Giúp giảm áp lực lên khớp và hỗ trợ sức khỏe tổng thể.
Hạn chế tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát: Đặc biệt là thuốc lá và một số tác nhân môi trường.
Đi khám khi có triệu chứng nghi ngờ: Đặc biệt khi đau, sưng, cứng nhiều khớp kéo dài.
Phát hiện và điều trị sớm: Giúp giảm nguy cơ tổn thương khớp vĩnh viễn.
Tuân thủ hướng dẫn điều trị và tái khám: Giúp kiểm soát hoạt động bệnh và theo dõi biến chứng.
Câu hỏi thường gặp
1. Bệnh có di truyền không?
Viêm khớp dạng thấp có liên quan đến yếu tố di truyền nhưng không phải bệnh di truyền chắc chắn truyền từ cha mẹ sang con. Một số gen có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh, nhưng sự phát triển bệnh còn phụ thuộc vào các yếu tố môi trường và hệ miễn dịch.
2. Vì sao người mắc bệnh thường bị thiếu máu?
Thiếu máu là một biểu hiện có thể gặp ở người mắc bệnh, đặc biệt khi bệnh hoạt động kéo dài. Tình trạng viêm mạn tính có thể ảnh hưởng đến quá trình tạo hồng cầu và chuyển hóa sắt, dẫn đến thiếu máu do viêm.
Ngoài ra, thiếu máu cũng có thể liên quan đến thiếu sắt, mất máu do xuất huyết tiêu hóa hoặc các nguyên nhân khác. Vì vậy, người bệnh không nên tự bổ sung sắt mà cần được bác sĩ xác định nguyên nhân và chỉ định điều trị phù hợp.
3. Xét nghiệm RF dương tính có chắc chắn mắc bệnh không?
Không. Xét nghiệm RF cho viêm khớp dạng thấp huyết thanh dương tính không đồng nghĩa chắc chắn mắc bệnh. Kháng thể này có thể xuất hiện ở một số bệnh tự miễn khác, nhiễm trùng hoặc ở người khỏe mạnh. Ngược lại, một số người mắc bệnh vẫn có kết quả RF âm tính.
Do đó, bác sĩ cần kết hợp kết quả RF với triệu chứng lâm sàng, xét nghiệm anti-CCP, chỉ số viêm và chẩn đoán hình ảnh để đưa ra kết luận chính xác. Người bệnh không nên tự chẩn đoán chỉ dựa trên một kết quả xét nghiệm
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội:
108 Phố Hoàng Như Tiếp, Phường Bồ Đề, TP. Hà Nội
(Đ/c cũ: 108 Hoàng Như Tiếp, P.Bồ Đề, Q.Long Biên, TP. Hà Nội)
Viêm khớp dạng thấp là bệnh tự miễn mạn tính, có thể gây tổn thương khớp và ảnh hưởng đến nhiều cơ quan nếu không được kiểm soát tốt. Nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách, bệnh có thể được kiểm soát tốt, giúp hạn chế tổn thương khớp và duy trì khả năng vận động.
