Sốt xuất huyết: Dấu hiệu, nguyên nhân, chẩn đoán, điều trị

Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm do virus Dengue gây ra và lây truyền qua muỗi vằn, có thể gặp ở mọi lứa tuổi, đặc biệt gia tăng vào mùa mưa. Nếu không được phát hiện và theo dõi kịp thời, bệnh có nguy cơ tiến triển nặng với các biến chứng nguy hiểm. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ về sốt xuất huyết là gì, nguyên nhân gây bệnh, các dấu hiệu cảnh báo và cách nhận biết triệu chứng cần đến cơ sở y tế để điều trị sớm.

Sốt xuất huyết là gì?

Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue gây ra và lây truyền từ người bệnh sang người khỏe mạnh thông qua vết đốt của muỗi vằn Aedes (chủ yếu là Aedes aegypti). Bệnh lưu hành phổ biến tại các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới, trong đó có Việt Nam. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng một nửa dân số toàn cầu đang sống trong vùng có nguy cơ mắc bệnh, với ước tính 100-400 triệu ca nhiễm mỗi năm. (1)

Nguyên nhân gây bệnh sốt xuất huyết

Sốt xuất huyết do virus Dengue gây ra và lây truyền chủ yếu qua muỗi vằn mang mầm bệnh. Mặc dù bệnh không lây trực tiếp khi tiếp xúc với người mắc, nguy cơ nhiễm virus sẽ tăng lên nếu sống hoặc đến khu vực có nhiều muỗi truyền bệnh và đang lưu hành dịch.

1. Virus Dengue

Virus Dengue thuộc họ Flaviviridae và có 4 type huyết thanh gồm DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4. Sau khi mắc bệnh, cơ thể chỉ tạo miễn dịch lâu dài với type virus đã nhiễm nên vẫn có thể mắc sốt xuất huyết nhiều lần do các type virus khác. Đặc biệt, nếu tái nhiễm bởi type virus khác, nguy cơ diễn tiến thành sốt xuất huyết Dengue (hay còn gọi là sốt xuất huyết thể nặng) có thể cao hơn.

2. Đường lây truyền

Sốt xuất huyết không lây khi bắt tay, ôm, ăn uống chung, ho hoặc hắt hơi. Bệnh chủ yếu lây truyền theo chu trình từ người sang muỗi rồi từ muỗi sang người. Khi muỗi vằn cái (Aedes aegypti hoặc Aedes albopictus) đốt người đang nhiễm virus sốt xuất huyết, muỗi sẽ mang virus truyền bệnh.

Sau thời gian ủ bệnh trong cơ thể muỗi, virus được truyền sang người khỏe mạnh qua các lần đốt tiếp theo. Ngoài ra, virus Dengue cũng có thể lây qua truyền máu, ghép tạng hoặc từ mẹ sang con trong thời kỳ mang thai và sinh nở, tuy nhiên các trường hợp này rất hiếm gặp.

3. Yếu tố làm tăng nguy cơ

Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ mắc sốt xuất huyết gồm:

• Mùa mưa và thời tiết nóng ẩm: Đây là điều kiện thuận lợi để muỗi vằn sinh sản, làm gia tăng số lượng muỗi và nguy cơ lây truyền bệnh.
• Nước đọng quanh nơi ở: Các vật dụng chứa nước như xô, chậu, lốp xe cũ, chai lọ, máng nước hoặc bể chứa không được đậy kín là nơi muỗi đẻ trứng và phát triển.
• Sinh sống hoặc đến khu vực đang có dịch: Những nơi lưu hành virus sốt xuất huyết hoặc có nhiều ca mắc làm tăng khả năng tiếp xúc với muỗi mang mầm bệnh.
• Môi trường đông dân cư: Khu vực đô thị, khu dân cư đông đúc hoặc vệ sinh môi trường chưa đảm bảo thường có mật độ muỗi vằn cao hơn.
• Chưa có miễn dịch với virus Dengue: Người chưa từng mắc bệnh hoặc từng mắc một type virus Dengue vẫn có nguy cơ nhiễm các type còn lại.
• Không thực hiện biện pháp phòng muỗi: Không ngủ màn, không sử dụng thuốc xua muỗi hoặc không loại bỏ nơi muỗi sinh sản làm tăng nguy cơ bị muỗi đốt và mắc bệnh.

Triệu chứng nhận biết sốt xuất huyết

Triệu chứng sốt xuất huyết thường xuất hiện sau 4-10 ngày kể từ khi bị muỗi mang virus sốt xuất huyết đốt và diễn tiến qua 3 giai đoạn. Phần lớn người bệnh có thể hồi phục nếu được theo dõi và chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, một số trường hợp có thể chuyển nặng nhanh, đặc biệt khi bắt đầu giảm sốt. Vì vậy, việc nhận biết các dấu hiệu ở từng giai đoạn có ý nghĩa quan trọng trong điều trị và phòng ngừa biến chứng.

1. Giai đoạn đầu

Sốt xuất huyết giai đoạn đầu thường kéo dài 2-3 ngày đầu của bệnh, với biểu hiện điển hình là sốt cao đột ngột (có thể lên đến 39-40°C) và khó hạ sốt. Bên cạnh đó, người bệnh có thể gặp các triệu chứng như: (2)

• Đau đầu, đau sau hốc mắt.
• Đau nhức cơ, khớp và toàn thân.
• Mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn hoặc nôn.
• Da sung huyết hoặc xuất hiện ban đỏ, phát ban.
• Có thể nổi các chấm xuất huyết dưới da hoặc chảy máu chân răng, chảy máu mũi ở một số trường hợp.

Các triệu chứng ở giai đoạn này khá giống với cảm cúm hoặc các bệnh do virus khác nên nhiều người dễ chủ quan, bỏ qua thời điểm theo dõi quan trọng.

2. Giai đoạn cảnh báo nặng

Đây là giai đoạn nguy hiểm nhất, thường xuất hiện từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh, đặc biệt khi người bệnh bắt đầu giảm sốt. Lúc này, dù không còn sốt cao nhưng bệnh vẫn có thể diễn tiến nặng do hiện tượng thoát huyết tương, giảm tiểu cầu và rối loạn đông máu.

Người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay nếu xuất hiện một hoặc nhiều dấu hiệu sau: (3)

• • Đau bụng nhiều hoặc đau tức vùng gan.
  • Nôn liên tục, không ăn uống được.
  • Chảy máu chân răng, chảy máu mũi hoặc xuất hiện nhiều chấm xuất huyết dưới da, bầm máu dưới da lan rộng.
  • Xuất huyết âm đạo bất thường.

• Nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc có máu.
• Tay chân lạnh, da tái, mệt lả, bứt rứt hoặc li bì.
• Tiểu ít, khó thở hoặc cảm giác khát nhiều.

Nếu không được điều trị kịp thời, người bệnh có thể gặp các biến chứng nguy hiểm như sốc sốt xuất huyết, xuất huyết nặng, suy gan, suy thận, suy hô hấp hoặc suy đa cơ quan.

3. Giai đoạn hồi phục

Giai đoạn hồi phục thường bắt đầu sau 7-10 ngày kể từ khi khởi phát bệnh. Người bệnh hết sốt, sức khỏe cải thiện dần, ăn uống ngon miệng hơn và lượng nước tiểu tăng lên. Các chỉ số xét nghiệm như tiểu cầu và bạch cầu cũng dần trở về bình thường.

Mặc dù đã qua giai đoạn nguy hiểm, người bệnh vẫn nên tiếp tục nghỉ ngơi, bổ sung đủ nước và dinh dưỡng theo hướng dẫn của bác sĩ. Một số người có thể còn cảm giác mệt mỏi hoặc suy nhược trong vài tuần trước khi hồi phục hoàn toàn.

Việc theo dõi số lượng bạch cầu và tiểu cầu giúp bác sĩ đánh giá diễn biến bệnh sốt xuất huyết kết hợp với các dấu hiệu lâm sàng khác. Bạn có thể xem thêm bài viết sốt xuất huyết bạch cầu giảm để hiểu rõ ý nghĩa của các chỉ số này.

Bị sốt xuất huyết có nguy hiểm không?

Sốt xuất huyết là bệnh nguy hiểm, phần lớn người mắc bệnh sẽ hồi phục nếu được theo dõi và điều trị đúng cách. Tuy nhiên, một số trường hợp có thể diễn tiến nặng, đặc biệt từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh, khi người bệnh bắt đầu giảm sốt (là thời điểm người bệnh thường hay chủ quan).

Các biến chứng sốt xuất huyết nguy hiểm có thể gặp gồm sốc sốt xuất huyết, xuất huyết nặng, tổn thương gan, thận, tim hoặc suy đa cơ quan. Vì vậy, nếu xuất hiện các dấu hiệu như đau bụng dữ dội, nôn nhiều, chảy máu bất thường, khó thở, lừ đừ hoặc tay chân lạnh, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay để được theo dõi và điều trị kịp thời.

Phương pháp chẩn đoán sốt xuất huyết

Bác sĩ sẽ kết hợp triệu chứng lâm sàng, yếu tố dịch tễ và các xét nghiệm cần thiết để chẩn đoán sốt xuất huyết, đồng thời phân biệt với các bệnh nhiễm virus khác có biểu hiện tương tự.

1. Lâm sàng

Bác sĩ sẽ hỏi về tiền sử, thời điểm khởi phát bệnh, yếu tố dịch tễ (sống hoặc đến vùng có dịch) và thăm khám các triệu chứng như sốt cao đột ngột, đau đầu, đau sau hốc mắt, đau nhức cơ khớp, phát ban hoặc các dấu hiệu xuất huyết.

2. Cận lâm sàng

Để xác định chẩn đoán và đánh giá mức độ bệnh, bác sĩ có thể chỉ định một số xét nghiệm như:

• Công thức máu: Đánh giá số lượng tiểu cầu, bạch cầu và hematocrit (Hct).
• Xét nghiệm tìm virus Dengue: Bao gồm test nhanh kháng nguyên NS1, xét nghiệm RT-PCR hoặc xét nghiệm kháng thể IgM, IgG tùy theo thời điểm mắc bệnh.
• Các xét nghiệm khác (nếu cần): Kiểm tra chức năng gan, thận, điện giải hoặc chẩn đoán hình ảnh nhằm phát hiện biến chứng và theo dõi diễn tiến của bệnh.

Bệnh sốt xuất huyết được điều trị như thế nào?

Hiện sốt xuất huyết chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Việc điều trị chủ yếu nhằm giảm triệu chứng, bù nước, theo dõi sát diễn tiến của bệnh và xử trí kịp thời khi xuất hiện biến chứng. Tùy mức độ bệnh, bác sĩ sẽ chỉ định điều trị tại nhà hoặc nhập viện.

• Điều trị tại nhà (đối với trường hợp nhẹ): Người bệnh cần nghỉ ngơi, uống đủ nước hoặc dung dịch bù điện giải theo hướng dẫn, ăn thức ăn mềm, dễ tiêu và hạ sốt bằng paracetamol theo đúng chỉ định của bác sĩ.
• Theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo: Trong những ngày từ thứ 3 đến thứ 7 của bệnh, người bệnh cần tái khám theo lịch hẹn hoặc đến cơ sở y tế ngay nếu xuất hiện đau bụng nhiều, nôn liên tục, chảy máu bất thường, tay chân lạnh, lừ đừ hoặc khó thở.
• Điều trị tại bệnh viện (đối với trường hợp nặng): Bác sĩ có thể chỉ định truyền dịch, theo dõi huyết áp, tiểu cầu, hematocrit và điều trị các biến chứng như sốc phản vệ, xuất huyết hoặc suy tạng nếu có.
• Không tự ý dùng thuốc: Người bệnh không nên tự ý sử dụng aspirin, ibuprofen hoặc các thuốc chống viêm không steroid khác vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu. Kháng sinh cũng không có tác dụng điều trị sốt xuất huyết do bệnh gây ra bởi virus, trừ khi có chỉ định điều trị nhiễm khuẩn kèm theo.

>>>Xem thêm: Người bệnh sốt xuất huyết làm gì cho nhanh khỏi?

Biện pháp ngăn ngừa sốt xuất huyết

Có thể phòng ngừa sốt xuất huyết hiệu quả bằng cách kết hợp tiêm vắc xin (nếu đủ điều kiện) với các biện pháp kiểm soát muỗi truyền bệnh và bảo vệ bản thân khỏi muỗi đốt.

• Tiêm vắc xin: Tiêm vắc xin sốt xuất huyết theo khuyến cáo của bác sĩ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, nhập viện và diễn tiến sốt xuất huyết nặng.
• Loại bỏ nơi muỗi sinh sản: Đậy kín các dụng cụ chứa nước, thay nước bình hoa thường xuyên, úp các vật dụng không sử dụng và vệ sinh môi trường để ngăn lăng quăng, bọ gậy phát triển.
• Phòng tránh muỗi đốt: Ngủ màn (kể cả ban ngày), mặc quần áo dài tay, sử dụng kem hoặc xịt chống muỗi và lắp lưới chống muỗi tại cửa ra vào, cửa sổ.
• Giữ vệ sinh môi trường: Phát quang bụi rậm, thu gom rác thải, loại bỏ các vật chứa nước đọng quanh nhà và phối hợp phun hóa chất diệt muỗi khi có khuyến cáo của cơ quan y tế.
• Chủ động bảo vệ cộng đồng: Người mắc bệnh nên ngủ màn để hạn chế muỗi đốt và làm lây lan virus sang người khác.

Câu hỏi thường gặp

1. Một người có thể bị sốt xuất huyết nhiều lần không?

Virus Dengue có 4 type huyết thanh (DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4). Sau khi mắc bệnh, cơ thể chỉ có miễn dịch lâu dài với type virus đã nhiễm nên vẫn có thể mắc lại nếu nhiễm 1 type khác. Thậm chí, lần mắc sau có thể có nguy cơ diễn tiến nặng hơn.

2. Sốt xuất huyết có phải bệnh truyền nhiễm không?

Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm do virus Dengue gây ra. Tuy nhiên, bệnh không lây trực tiếp từ người sang người qua tiếp xúc thông thường mà lây truyền chủ yếu qua vết đốt của muỗi vằn Aedes mang virus.

3. Khi nào cần đến bệnh viện ngay?

Người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như đau bụng nhiều, nôn liên tục, chảy máu bất thường, lừ đừ hoặc kích thích, khó thở, tay chân lạnh, tiểu ít hoặc nôn ra máu, đi ngoài phân đen.

Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm có thể diễn tiến nhanh và gây nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện, theo dõi và điều trị kịp thời. Nếu xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ như sốt cao, đau đầu, đau nhức cơ khớp hoặc có dấu hiệu cảnh báo, người bệnh có thể đến Khoa Nội Tổng hợp, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh để bác sĩ thăm khám, chẩn đoán và điều trị kịp thời.