Virus Dengue là tác nhân gây bệnh sốt xuất huyết Dengue, một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm lưu hành phổ biến tại các quốc gia nhiệt đợi, trong đó có Việt Nam. Điều đáng lo ngại là virus này không chỉ có một mà tồn tại nhiều chủng khác nhau, khiến nguy cơ tái nhiễm và diễn tiến nặng cao nếu người bệnh chủ quan. Vậy Dengue virus có bao nhiêu chủng và tồn tại bao lâu trong cơ thể người và ngoài môi trường. Chúng ta cùng tìm hiểu chi tiết qua bài viết dưới đây.
Virus Dengue (DENV) là một loại virus chứa vật chất di truyền ARN sợi đơn kích thước nhỏ, thuộc họ Flaviviridae, chi Flavivirus. Đây là tác nhân nguyên nhân gây ra bệnh sốt xuất huyết Dengue – Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đánh giá Dengue là một trong những bệnh do virus lây truyền qua muỗi phát triển nhanh nhất trên toàn cầu. (1)
Virus xâm nhập vào cơ thể người chủ yếu qua vết đốt của muỗi cái Aedes mang mầm bệnh. Sau khi vào cơ thể, virus nhân lên và kích hoạt phản ứng miễn dịch. Phần lớn người nhiễm không có triệu chứng hoặc chỉ biểu hiện nhẹ, nhưng một số trường hợp có thể tiến triển thành sốt xuất huyết nặng, gây thoát huyết tương, sốc, xuất huyết nghiêm trọng hoặc tổn thương cơ quan.
Mức độ bệnh không chỉ phụ thuộc vào virus mà còn liên quan đến tình trạng miễn dịch, tuổi, bệnh nền và các yếu tố sức khỏe khác. Vì vậy, không thể dự đoán chắc chắn mức độ nặng chỉ dựa trên tên chủng virus.
Trong nhiều thập kỷ, y học thế giới công nhận virus Dengue được chia làm 4 chủng (huyết thanh – serotypes) phổ biến ký hiệu từ DENV-1 đến DENV-4. Tuy nhiên, bản đồ dịch tễ học đã ghi nhận thêm sự xuất hiện mang tính bước ngoặt của chủng thứ 5.
Mức độ nặng của sốt xuất huyết không thể được dự đoán chỉ dựa trên các chủng virus. Người bệnh cần được đánh giá theo triệu chứng, tình trạng sức khỏe và các dấu hiệu cảnh báo.
Dù chia sẻ chung khoảng 65% cấu trúc bộ gen, 4 chủng virus Dengue truyền thống có sự khác biệt rõ rệt về cấu trúc kháng nguyên trên bề mặt lớp vỏ bọc (Protein E). Sự khác biệt này dẫn đến hai hệ quả y khoa đặc biệt quan trọng:
Sau khi khỏi bệnh do nhiễm chủng DEN-1, cơ thể người bệnh chỉ có miễn dịch bảo vệ suốt đời chống lại duy nhất chủng DEN-1 đó. Kháng thể này hoàn toàn không thể bảo vệ cơ thể trước các chủng DEN-2, DEN-3 hay DEN-4. Do đó, một người có thể mắc sốt xuất huyết tối đa 4 lần trong đời.
Hiện tượng tăng cường phụ thuộc kháng thể (ADE – Antibody-Dependent Enhancement). Khi một người đã có sẵn kháng thể của chủng cũ (ví dụ DEN-1) nhưng bị muỗi đốt truyền chủng mới (ví dụ DEN-2), các kháng thể cũ không thể trung hòa được virus mới. Ngược lại, chúng gắn kết lỏng lẻo với virus mới, tạo thành một “ngụy trang” giúp virus xâm nhập vào các tế bào bạch cầu một cách dễ dàng và nhân lên với số lượng lớn gấp nhiều lần. Đây chính là lý do vì sao nhiễm virus Dengue lần thứ 2 thường có xu hướng diễn tiến nặng và nguy hiểm hơn lần đầu tiên.
Virus Dengue không thể tự lây truyền trực tiếp từ người sang người qua đường hô hấp hay tiếp xúc thông thường. Tác nhân trung gian bắt buộc là muỗi cái thuộc chi Aedes, chủ yếu là loài Aedes aegypti (muỗi vằn đô thị) và một phần nhỏ do Aedes albopictus (muỗi hổ châu Á). Khi muỗi hút máu người bệnh đang trong giai đoạn có virus trong máu (viremia), virus sẽ nhân lên trong tuyến nước bọt của muỗi trong khoảng 8 – 12 ngày, sau đó muỗi sẽ truyền virus sang cho những người lành khác qua vết đốt.
Mức độ và tốc độ lây lan của virus Dengue chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi 3 yếu tố cốt lõi:
Sốt xuất huyết không lây trực tiếp qua ho, hắt hơi, bắt tay hoặc dùng chung bát đũa trong sinh hoạt thông thường. Tuy nhiên, nếu trong nhà có người mắc bệnh, các thành viên khác có thể cùng có nguy cơ bị muỗi nhiễm virus đốt.
Một số tình huống truyền virus qua máu hoặc từ mẹ sang con đã được ghi nhận nhưng không phải đường lây truyền chủ yếu trong cộng đồng. Trong thực tế, kiểm soát muỗi truyền bệnh vẫn là biện pháp trọng tâm để hạn chế lây lan.
Thời gian tồn tại của virus Dengue phụ thuộc vào môi trường sống và vật chủ mang virus. Trong thực tế, virus này có thể tồn tại trong cơ thể người, cơ thể muỗi vằn và chỉ tồn tại rất ngắn ngoài môi trường tự nhiên.
Ở người mắc sốt xuất huyết Dengue thông thường, virus không được xem là tồn tại hoạt động suốt đời trong cơ thể. Sau giai đoạn nhiễm cấp tính, cơ thể kiểm soát và loại bỏ virus khỏi máu.
Dù vậy, người đã hồi phục vẫn có thể mắc sốt xuất huyết lần nữa do một virus Dengue khác. Đây là hiện tượng tái nhiễm, không có nghĩa virus từ lần mắc bệnh trước tiếp tục tồn tại và gây bệnh trở lại.
Virus Dengue có thể hiện diện trong máu trước khi người bệnh bắt đầu sốt và trong những ngày đầu của bệnh. Đây là giai đoạn virus có thể được muỗi hút vào khi đốt người bệnh, sau đó truyền sang người khác.
Thời gian có virus trong máu không hoàn toàn giống nhau ở mọi người. Vì vậy, không nên dùng một mốc thời gian cố định để tự xác định người bệnh đã hết khả năng truyền virus cho muỗi hay đã khỏi bệnh.
Sau giai đoạn nhiễm cấp tính, hệ miễn dịch kiểm soát virus và người bệnh dần hồi phục. Tuy nhiên, mệt mỏi có thể kéo dài thêm vài tuần sau khi các triệu chứng chính đã giảm.
Virus Dengue là loại virus có màng bọc bằng lipid, cấu trúc này rất kém bền vững khi ở môi trường tự nhiên bên ngoài. Nếu tách rời khỏi vật chủ sống, Dengue sẽ bị tiêu diệt gần như ngay lập tức dưới tác động của ánh nắng mặt trời (tia UV), nhiệt độ môi trường cao (trên 56°C), hoặc bởi các chất sát khuẩn thông thường (như cồn, clo).
Môi trường tồn tại dai dẳng và nguy hiểm duy nhất của virus chính là bên trong cơ thể muỗi vằn. Một khi muỗi đã nhiễm virus, virus Dengue sẽ cư trú và nhân lên trong suốt vòng đời còn lại của con muỗi đó (khoảng 3 – 4 tuần). Thậm chí, virus còn có thể truyền qua trứng muỗi sang thế hệ lăng quăng và muỗi con tiếp theo (truyền dọc), duy trì mầm bệnh âm thầm qua các mùa khô.
Biểu hiện lâm sàng của sốt Dengue rất đa dạng, diễn tiến qua 3 giai đoạn (giai đoạn sốt, giai đoạn nguy hiểm và giai đoạn hồi phục). Các triệu chứng đặc trưng bao gồm:
Không nên cho rằng hết sốt đồng nghĩa với đã khỏi bệnh. Theo dõi diễn tiến và tái khám đúng hẹn giúp phát hiện sớm nguy cơ biến chứng.
Sự nguy hiểm của bệnh sốt xuất huyết nằm ở giai đoạn nguy hiểm (thường rơi vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh), thời điểm mà cơn sốt bắt đầu giảm bớt nhưng lại là lúc các biến chứng nội tạng xuất hiện do hai cơ chế sinh học bệnh lý sau:
Tăng tính thấm thành mạch (Thoát huyết tương): Độc lực của virus kết hợp với phản ứng miễn dịch quá mức của cơ thể làm tổn thương hàng rào nội mô mạch máu. Lúc này, huyết tương (phần dịch của máu) bị rò rỉ ra ngoài lòng mạch, tràn vào màng phổi, màng bụng. Hệ quả là thể tích tuần hoàn bị sụt giảm nghiêm trọng, dẫn đến tụt huyết áp, suy đa tạng và đẩy bệnh nhân vào tình trạng sốc Dengue nguy kịch.
Rối loạn đông máu và giảm tiểu cầu: Virus tấn công trực tiếp vào tủy xương làm ức chế quá trình sản sinh tiểu cầu, đồng thời kích hoạt hệ thống phá hủy tiểu cầu ở ngoại vi. Khi số lượng tiểu cầu giảm sâu, kết hợp với tổn thương thành mạch, cơ thể sẽ mất khả năng cầm máu tự nhiên, dẫn đến xuất huyết nghiêm trọng (xuất huyết tiêu hóa, xuất huyết não, xuất huyết nội tạng), đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Hiện nay chưa có thuốc đặc hiệu tiêu diệt hoàn toàn virus Dengue. Việc điều trị chủ yếu tập trung vào kiểm soát triệu chứng, phòng ngừa biến chứng và theo dõi sát diễn tiến bệnh. Đồng thời, chủ động phòng muỗi đốt vẫn là biện pháp hiệu quả nhất để hạn chế nguy cơ mắc sốt xuất huyết Dengue.
Khi có biểu hiện nghi ngờ sốt xuất huyết, người bệnh nên được thăm khám để bác sĩ đánh giá triệu chứng, thời điểm khởi phát, yếu tố nguy cơ và chỉ định xét nghiệm phù hợp. Kết quả xét nghiệm cần được diễn giải cùng tình trạng lâm sàng, bởi thời điểm lấy mẫu có thể ảnh hưởng đến khả năng phát hiện virus hoặc kháng thể.
Tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, người bệnh có thể được thăm khám, xét nghiệm theo chỉ định và theo dõi diễn tiến bệnh theo đánh giá của bác sĩ. Tùy mức độ bệnh, bác sĩ sẽ hướng dẫn chăm sóc tại nhà hoặc chỉ định theo dõi, điều trị tại bệnh viện khi cần thiết.
Biện pháp phòng bệnh bền vững và triệt để nhất hiện nay là cắt đứt chu kỳ lây truyền của virus thông qua kiểm soát véc-tơ truyền bệnh và sử dụng các thành tựu y học dự phòng:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Virus Dengue là tác nhân gây sốt xuất huyết nguy hiểm với nhiều chủng khác nhau và khả năng lây lan nhanh qua muỗi vằn. Đặc biệt, người từng mắc sốt xuất huyết vẫn có nguy cơ tái nhiễm bởi chủng virus khác và đối mặt với biến chứng nặng nếu không được theo dõi, điều trị kịp thời.
