Xử trí hóa trị bị tiêu chảy như thế nào cho hiệu quả?

Hóa trị bị tiêu chảy là tác dụng phụ khá phổ biến, gây mệt mỏi, làm tăng nguy cơ mất nước và rối loạn điện giải. Vậy khi truyền hóa chất bị tiêu chảy, người bệnh cần xử trí thế nào để giảm triệu chứng và góp phần bảo vệ sức khỏe?

Vì sao khi thực hiện hóa trị bị tiêu chảy?

Ở phương pháp hóa trị, thuốc được sử dụng để tiêu diệt các tế bào ung thư đang phát triển nhanh. Các loại thuốc này cũng có thể ảnh hưởng đến những tế bào khỏe mạnh trong cơ thể, trong đó có tế bào niêm mạc đường tiêu hóa. Sự tổn thương này có thể là nguyên nhân dẫn đến hóa trị bị tiêu chảy.

Các thuốc hóa trị như fluoropyrimidines (5-fluorouracil), capecitabine hoặc irinotecan có thể gây tác động mạnh lên hệ tiêu hóa. Khi lớp niêm mạc ruột bị tổn thương, quá trình hấp thu nước và chất dinh dưỡng bị rối loạn, dẫn đến phân lỏng hoặc đi ngoài nhiều lần trong ngày.

Tình trạng tiêu chảy trong quá trình điều trị còn có thể liên quan đến nhiều yếu tố khác như:

• Thay đổi nhu động ruột: Thuốc hóa trị có thể làm tăng hoặc giảm hoạt động co bóp của ruột, khiến việc đi tiêu trở nên bất thường.
• Mất cân bằng vi khuẩn đường ruột: Điều trị ung thư đôi khi làm suy giảm hệ vi sinh có lợi trong ruột, khiến hệ tiêu hóa nhạy cảm hơn.
• Tác dụng phụ của thuốc điều trị đích: Một số thuốc có thể gây tiêu chảy.
• Nhiễm trùng hoặc chế độ ăn uống không phù hợp: Hệ miễn dịch suy yếu khiến người bệnh dễ bị nhiễm vi khuẩn, virus gây rối loạn tiêu hóa.

Trong nhiều trường hợp, hóa trị bị tiêu chảy có thể chỉ ở mức độ nhẹ với số lần đi ngoài tăng nhẹ. Tuy nhiên, nếu tiêu chảy kéo dài, cơ thể có nguy cơ mất nước, rối loạn điện giải hoặc suy nhược nghiêm trọng. Việc hiểu rõ nguyên nhân và áp dụng các biện pháp kiểm soát phù hợp có vai trò quan trọng để duy trì sức khỏe trong quá trình điều trị ung thư. (1)

Làm gì để kiểm soát tiêu chảy sau hóa trị?

Trong trường hợp truyền hóa chất bị tiêu chảy, người bệnh có thể cần áp dụng một số biện pháp dưới đây để giảm triệu chứng và hạn chế biến chứng, chẳng hạn như (thông tin mang tính tham khảo):

1. Dùng thuốc giảm tác dụng phụ và đi khám hoặc tham vấn bác sĩ

Người bệnh khi hóa trị thường được bác sĩ chỉ định dùng thêm thuốc giảm tác dụng phụ nói chung và tiêu chảy nói riêng. Mặc dù nhiều trường hợp hóa trị bị tiêu chảy có thể tự cải thiện, nhưng đôi khi tình trạng này cần được theo dõi và điều trị.

Cần đến cơ sở y tế để thăm khám khi xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày không cải thiện
• Sốt từ 38°C trở lên
• Đau bụng dữ dội hoặc chuột rút
• Có máu trong phân
• Tiểu ít, lượng nước tiểu giảm
• Đau đầu, chóng mặt
• Không uống được nước hoặc nôn nhiều.

Những triệu chứng này có thể là dấu hiệu gợi ý nhiễm trùng hoặc mất nước nghiêm trọng. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định dùng thuốc trị tiêu chảy hoặc chỉ định truyền dịch để bù nước và điện giải. Việc theo dõi và xử trí kịp thời giúp hạn chế biến chứng và đảm bảo quá trình điều trị ung thư không bị gián đoạn.

Xem thêm: 14 tác dụng phụ của hóa trị ung thư bằng hóa chất có thể xảy ra

2. Điều chỉnh chế độ ăn

Chế độ dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát tiêu chảy do hóa trị. Khi hệ tiêu hóa bị kích thích, việc lựa chọn thực phẩm phù hợp giúp ruột hoạt động ổn định hơn.

Một số nguyên tắc ăn uống nên áp dụng gồm:

• Chia nhỏ bữa ăn: Thay vì 3 bữa lớn, nên ăn khoảng 5-6 bữa nhỏ trong ngày để giảm gánh nặng cho hệ tiêu hóa.
• Chọn thực phẩm dễ tiêu hóa: Các món như khoai tây nghiền, trứng luộc, cá hấp, súp gà hoặc cháo loãng thường dễ hấp thu hơn.
• Hạn chế dùng thực phẩm kích thích tiêu chảy: Thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán, đồ ngọt, caffeine hoặc các sản phẩm từ sữa có thể khiến triệu chứng nặng hơn.
• Hóa trị bị tiêu chảy nên tránh thực phẩm sống: Rau sống, trái cây chưa qua chế biến… với hàm lượng chất xơ cao có thể làm tăng nhu động ruột.

Việc duy trì chế độ ăn nhẹ, dễ tiêu giúp hệ tiêu hóa có thời gian phục hồi trong khi cơ thể vẫn nhận đủ năng lượng cần thiết.

3. Tham khảo áp dụng chế độ ăn BRAT ngắn hạn

Chế độ ăn BRAT là một trong những phương pháp phổ biến giúp làm dịu hệ tiêu hóa khi tiêu chảy, tuy vậy trước khi thực hiện người bệnh cần tham vấn ý kiến bác sĩ. BRAT là viết tắt của bốn loại thực phẩm:

• Chuối (Banana)
• Cơm trắng (Rice)
• Sốt táo (Applesauce)
• Bánh mì nướng (Toast).

Những thực phẩm này có đặc điểm ít chất béo, dễ tiêu hóa và có thể giúp làm đặc phân. Chuối còn cung cấp kali – khoáng chất thường bị mất nhiều khi tiêu chảy.

3.1 Cách thực hiện chế độ ăn BRAT

Khi áp dụng chế độ ăn này, người bệnh có thể thực hiện theo từng giai đoạn:

• Trong vài giờ đầu: Nên để hệ tiêu hóa nghỉ ngơi, có thể tạm thời không ăn và chỉ uống nước lọc với từng ngụm nhỏ.
• Trong 24 giờ đầu: Tiếp tục bổ sung chất lỏng như nước ép trái cây trong, nước dùng hoặc dung dịch điện giải để bù lượng nước đã mất.
• Ngày thứ hai: Bắt đầu ăn các thực phẩm trong chế độ BRAT như chuối chín, cơm trắng, bánh mì nướng hoặc sốt táo.
• Ngày thứ ba: Nếu triệu chứng cải thiện, có thể bổ sung thêm thực phẩm như trứng luộc, thịt gà nạc, rau hoặc trái cây đã nấu chín.

Do chế độ ăn này không cung cấp đầy đủ dinh dưỡng, người bệnh chỉ nên áp dụng trong thời gian ngắn cho đến khi hệ tiêu hóa ổn định.

3.2 Biến thể của chế độ ăn BRAT

Ngoài chế độ BRAT truyền thống, một số biến thể có thể được áp dụng để bổ sung thêm dinh dưỡng bao gồm:

• BRAT-T: thêm trà thảo mộc hoặc trà không caffeine.
• BRAT-Y: bổ sung sữa chua để cung cấp lợi khuẩn.

Bên cạnh đó, một số thực phẩm ít chất xơ cũng có thể được sử dụng như:

• Bánh quy giòn
• Khoai tây
• Trứng
• Thịt gà hoặc gà tây bỏ da
• Cá hấp hoặc nướng
• Bơ đậu phộng mịn
• Bánh mì trắng…

4. Bổ sung thực phẩm giàu probiotic

Probiotic là những vi khuẩn có lợi giúp cân bằng hệ vi sinh trong đường ruột. Khi tiêu chảy xảy ra, lượng vi khuẩn này có thể giảm xuống, khiến hệ tiêu hóa hoạt động kém hiệu quả.

Các thực phẩm giàu probiotic có thể giúp phục hồi hệ vi sinh và hỗ trợ cải thiện triệu chứng tiêu chảy bao gồm:

• Sữa chua ít đường
• Kefir (sữa lên men)
• Một số thực phẩm lên men khác.

Vi khuẩn probiotic có khả năng hỗ trợ tiêu hóa, tăng cường miễn dịch đường ruột và giảm sự phát triển của vi khuẩn gây bệnh. Tuy nhiên, trước khi sử dụng thực phẩm chức năng chứa probiotic, nên tham khảo ý kiến bác sĩ để đảm bảo phù hợp với tình trạng sức khỏe.

5. Đảm bảo bù đủ nước

Tiêu chảy khiến cơ thể mất nước và chất điện giải nhanh chóng. Vì thế, bù nước là một trong những việc làm quan trọng khi hóa trị bị tiêu chảy.

Người bệnh nên bổ sung khoảng 2 lít chất lỏng mỗi ngày, trừ khi có hướng dẫn khác từ bác sĩ. Những loại đồ uống phù hợp gồm:

• Nước lọc
• Nước canh hoặc nước dùng
• Nước ép trái cây trong
• Dung dịch điện giải.

Hãy uống từng ngụm nhỏ và bảo quản nước ở nhiệt độ phòng để tránh kích thích dạ dày. Việc bù đủ nước giúp duy trì tuần hoàn, giảm nguy cơ mất nước và hỗ trợ cơ thể phục hồi. (2)

6. Uống trà hoa cúc hỗ trợ làm dịu hệ tiêu hóa

Trà hoa cúc là một loại thảo mộc có tác dụng làm dịu và hỗ trợ hệ tiêu hóa. Nhờ đặc tính chống viêm và chống co thắt, loại trà này có thể giúp giảm các triệu chứng như khó tiêu, chướng bụng, đầy hơi… Trà hoa cúc không chứa caffeine nên ít gây kích thích đường tiêu hóa, khá phù hợp cho người đang trong quá trình điều trị ung thư dùng.

7. Chăm sóc và vệ sinh vùng hậu môn

Đi ngoài nhiều lần có thể gây kích ứng, đau rát hoặc ngứa vùng hậu môn. Việc chăm sóc vùng da này đúng cách giúp giảm cảm giác khó chịu và phòng ngừa viêm nhiễm. Một số biện pháp chăm sóc gồm:

• Rửa sạch hậu môn bằng nước ấm
• Lau khô bằng khăn mềm, tránh chà xát mạnh
• Có thể ngâm hậu môn trong nước ấm để giảm đau rát
• Sử dụng kem bôi hoặc thuốc mỡ theo hướng dẫn của bác sĩ nếu vùng da bị kích ứng.

Hóa trị bị tiêu chảy là tác dụng phụ có thể kiểm soát nếu dùng đúng thuốc theo chỉ định của bác sĩ kết hợp áp dụng chế độ ăn uống, bù nước và chăm sóc cơ thể hợp lý. Khi truyền hóa chất bị tiêu chảy kéo dài hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.