Mắc hội chứng đa polyp tuyến gia đình hay đa polyp gia đình (FAP) làm tăng nguy cơ bị ung thư đại trực tràng. Ung thư phát triển từ các polyp tuyến đại tràng, có thể xuất hiện hàng trăm đến hàng nghìn polyp. Để kiểm soát nguy cơ này, hầu hết người bị FAP phải cắt bỏ toàn bộ đại tràng vào một thời điểm nhất định.
Hội chứng đa polyp tuyến gia đình hay hội chứng đa polyp gia đình (FAP) là một rối loạn di truyền hiếm gặp, được nhận biết qua sự hình thành rất nhiều polyp (u tuyến) bên trong đại tràng và trực tràng. Bệnh nhân mắc FAP có nguy cơ cực kỳ cao phát triển thành ung thư đại trực tràng, do các polyp này có khả năng tiến triển thành ác tính nếu không được theo dõi và điều trị kịp thời.. Người bị FAP cũng có thể phát triển polyp ở những cơ quan khác ở da, mô mềm, xương, răng… (1)
Nhìn chung, đa polyp tuyến gia đình thường được biết đến với hai dạng là FAP cổ điển và FAP giảm nhẹ:
So với thể giảm nhẹ, đa polyp tuyến gia đình (FAP) thể cổ điển thường diễn tiến nặng hơn. Polyp tuyến đại tràng có thể xuất hiện từ thời thơ ấu, và khoảng 95% người mắc thể này đã có polyp khi đến 35 tuổi. Sau khi xuất hiện, số lượng polyp thường tăng nhanh, có thể lên đến hàng trăm hoặc hàng nghìn.
Ở người chưa được phẫu thuật cắt đại tràng dự phòng, một hoặc nhiều polyp tuyến có thể tiến triển thành ung thư. Ung thư đại trực tràng thường được phát hiện vào khoảng 40 tuổi. Ước tính ít nhất 90% người mắc FAP thể cổ điển sẽ phát triển ung thư đại trực tràng trước hoặc vào tuổi 50 nếu chưa được phẫu thuật dự phòng.
FAP giảm nhẹ (AFAP) là dạng ít nghiêm trọng hơn. Những người bị dạng đa polyp gia đình giảm nhẹ thường có ít polyp hơn (trung bình 30 polyp) phát triển muộn hơn (từ đầu đến giữa tuổi trưởng thành) so với những người mắc FAP cổ điển. Những người bị FAP giảm nhẹ có khoảng 70% nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng trong suốt cuộc đời, ung thư thường phát triển ở độ tuổi khoảng 55 tuổi. Những người bị FAP giảm nhẹ có thể được bác sĩ khuyến nghị nên hoặc không nên cắt bỏ đại tràng để phòng ngừa (tùy trường hợp).
Mặt khác, FAP còn có một số dạng ít phổ biến hơn, bao gồm:
Hội chứng Gardner tương tự như FAP cổ điển, thường liên quan đến hơn 100 polyp đại tràng, cũng như những loại khối u khác ở những bộ phận khác trên cơ thể.
Hội chứng Turcot liên quan đến nhiều polyp đại tràng cũng như một khối u não ác tính.
Tỷ lệ bị đa polyp gia đình là khoảng 1/8500 người, FAP chiếm khoảng 0,5% tổng số ca ung thư đại trực tràng. Những biến thể như AFAP, hội chứng Gardner, hội chứng Turcot ít gặp hơn. Chúng chiếm khoảng 5 – 10% tổng số ca đa polyp tuyến gia đình. (2)
Polyp đại tràng trong FAP bắt đầu xuất hiện sớm hơn nhiều so với dân số nói chung, thường là ở độ tuổi thiếu niên. Những polyp này thường không gây ra triệu chứng cho đến khi phát triển kích thước đủ lớn, gây nguy hiểm. Thế nhưng, nếu nội soi đại tràng để tầm soát, bác sĩ sẽ phát hiện ra chúng.
Những người bị hội chứng FAP thường có hàng trăm hoặc hàng nghìn polyp đại tràng. Những người mắc hội chứng AFAP có tối thiểu 20 polyp. Số lượng polyp lớn hơn và phát triển nhanh hơn ở những người bị FAP có thể khiến chúng dễ gây ra các triệu chứng hơn so với những người bị polyp thông thường. Các triệu chứng có thể bao gồm tiêu chảy, chảy máu trực tràng, đau bụng mạn tính.
Những người bị đa polyp gia đình cũng có thể có các tổn thương nông mà bác sĩ có thể quan sát được, ví dụ như:
Các biến thể (còn gọi là đột biến) trong gen APC gây ra FAP. Gen APC cung cấp hướng dẫn để tạo ra một protein hoạt động như một chất ức chế khối u, tức là nó ngăn chặn các tế bào phát triển và phân chia quá nhanh hoặc không kiểm soát. Cụ thể, protein APC giúp ngăn chặn con đường truyền tín hiệu thúc đẩy sự tăng trưởng và phân chia tế bào. Protein APC cũng tương tác với những bộ của tế bào để giúp đảm bảo số lượng nhiễm sắc thể trong tế bào chính xác sau khi tế bào phân chia.
Hầu hết những biến thể gen APC gây ra FAP đều dẫn đến việc sản sinh ra một phiên bản protein APC ngắn bất thường, không hoạt động. Protein ngắn này không thể chặn đường dẫn truyền tín hiệu, thế nên sự phát triển của tế bào không được kiểm soát.
Sự phát triển quá mức của tế bào này dẫn đến polyp đại tràng, khối u, ung thư đại trực tràng thường gặp ở những người bị FAP. Protein APC không hoạt động có thể làm suy yếu sự phân chia tế bào bình thường, dẫn đến số lượng nhiễm sắc thể bất thường trong tế bào và góp phần vào sự phát triển ung thư ở những người bị FAP.
Về mặt di truyền, FAP được di truyền theo kiểu trội trên nhiễm sắc thể thường, tức là chỉ cần một bản sao của gen APC bị biến đổi trong mỗi tế bào là đủ để gây ra hội chứng này. Những người bị ảnh hưởng có khoảng 50% nguy cơ truyền biến thể gen APC cho mỗi đứa con. Trong 75 – 80% trường hợp, người bị ảnh hưởng có một trong hai cha mẹ mắc FAP.
Ung thư đại trực tràng là biến chứng quan trọng cần kiểm soát khi bị đa polyp gia đình. Phẫu thuật cắt bỏ đại tràng giúp làm giảm đáng kể nguy cơ này. Thế nhưng việc sống mà không có đại tràng gây ra nhiều trở ngại, do làm thay đổi cách thức đi đại tiện. Lúc này, người bệnh cần dùng túi hậu môn nhân tạo hoặc túi hồi tràng thay thế cho đại tràng.
Do đột biến gen gây ra hội chứng đa polyp gia đình có trong mọi tế bào của cơ thể nên polyp, khối u cũng có thể xuất hiện trên khắp cơ thể. Người bệnh có thể gặp các polyp, khối u khác bên ngoài đại tràng, đôi khi có thể trở thành ung thư. Bác sĩ có thể khuyến nghị thực hiện sàng lọc để kiểm tra những polyp, khối u này:
Nếu không được chữa trị, nguy cơ phát triển ung thư đại trực tràng ở những người bị hội chứng đa polyp gia đình (FAP) gần như là 100%. Trẻ em trong những gia đình được biết là mắc phải hội chứng này thường bắt đầu được sàng lọc nội soi đại tràng hàng năm từ lúc 10 tuổi. Bên cạnh ung thư đại trực tràng, người bị FAP cũng có nguy cơ mắc những bệnh ung thư khác cao hơn, bao gồm: ung thư tá tràng (8%), ung thư tuyến giáp dạng nhú (2%), ung thư tuyến tụy (2%), u nguyên bào gan (1,5%), ung thư dạ dày (1%), khối u não và tủy sống (dưới 1%).
Nếu muốn biết bản thân có thừa hưởng đột biến gen APC hay không, có thể tìm hiểu thông qua xét nghiệm di truyền. Xét nghiệm di truyền lấy mẫu DNA (như máu hoặc nước bọt) và tìm kiếm những đột biến gen cụ thể. Nếu phát hiện có đột biến, bước tiếp theo cần làm có thể là nội soi đại tràng để kiểm tra polyp tuyến.
Chẩn đoán FAP dựa trên việc có tối thiểu 100 polyp hoặc 20 polyp với AFAP và đột biến APC. Đa polyp tuyến gia đình không phải hội chứng di truyền duy nhất có thể dẫn đến polyp đại tràng tuyến. Polyp liên quan đến MUTYH là một hội chứng tương tự do một đột biến khác ở gen MUTYH gây ra.
Điều trị đa polyp gia đình bao gồm theo dõi suốt đời và cuối cùng là phẫu thuật. Ban đầu, nếu có ít polyp (hoặc AFAP), bác sĩ có thể cắt bỏ từng polyp trong quá trình sàng lọc nội soi đại tràng. Người bệnh có thể cần phẫu thuật khi có quá nhiều polyp hoặc khi chúng trở thành ung thư.
Một số câu hỏi thường gặp liên quan đến hội chứng đa polyp gia đình bao gồm:
Tư vấn di truyền có thể giúp mỗi người hiểu rõ hơn về những rủi ro khi truyền hội chứng FAP cho con cháu. Việc thảo luận về các rủi ro này có thể giúp lập kế hoạch phù hợp. Nhìn chung, không thể ngăn ngừa đột biến gen xảy ra khi thụ thai nhưng có một số lựa chọn kế hoạch hóa gia đình khác nhau có thể giúp ích, đáng để cân nhắc.
Nếu không được chữa trị kịp thời, tuổi thọ trung bình của người bệnh đa polyp tuyến gia đình chỉ khoảng 42 tuổi. Thế nhưng, nếu được chăm sóc đúng cách, người bệnh có thể sống cuộc sống bình thường. Sau khi cắt bỏ đại tràng, nguy cơ lớn mà người bệnh có thể gặp là các bệnh ung thư đường tiêu hóa khác hoặc những khối u desmoid có vấn đề. Các bệnh lý này ít gặp hơn nhiều so với ung thư đại trực tràng.
Người mắc đa polyp tuyến gia đình (FAP) cần được theo dõi suốt đời, kể cả sau khi cắt đại tràng. Một số trường hợp cần can thiệp hoặc phẫu thuật nhiều lần để xử trí các tổn thương phát sinh. Nhìn chung, nguy cơ ung thư ở các cơ quan ngoài đại trực tràng thấp hơn nguy cơ ung thư đại trực tràng. Riêng u desmoid là khối u lành tính, có thể ít ảnh hưởng đến sức khỏe hoặc gây biến chứng nghiêm trọng nếu phát triển và chèn ép các cơ quan lân cận.
Tùy số lượng, vị trí và đặc điểm của polyp, bác sĩ có thể chỉ định cắt toàn bộ đại tràng để giảm nguy cơ ung thư. Sau khi cắt, bác sĩ có thể nối hồi tràng với trực tràng còn lại, tạo túi hồi tràng nối với hậu môn hoặc đưa hồi tràng ra da để tạo hậu môn nhân tạo. Mỗi phương án đều có nguy cơ biến chứng riêng. Nhiều người vẫn có thể duy trì sức khỏe và sinh hoạt lâu dài sau phẫu thuật với kế hoạch chăm sóc và theo dõi phù hợp.
Nếu kết quả nội soi ghi nhận nhiều polyp tuyến hoặc gia đình có người mắc đa polyp tuyến gia đình, bạn có thể đặt lịch khám Tiêu hóa tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh. Khi đi khám, hãy mang theo kết quả nội soi và giải phẫu bệnh nếu có. Bác sĩ sẽ xem xét hồ sơ, đánh giá nguy cơ và tư vấn thời điểm nội soi hoặc các bước kiểm tra tiếp theo phù hợp với tình trạng của bạn.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Người bị đa polyp tuyến gia đình có thể thực hiện các bước cần thiết theo chỉ định của bác sĩ để kiểm soát nguy cơ ung thư. Mặc dù việc thực hiện phẫu thuật gần như chắc chắn xảy ra với người bị FAP nhưng các bác sĩ luôn cố gắng hạn chế tối đa sự gián đoạn cuộc sống cho người bệnh.
