Hóa xạ trị đồng thời có phù hợp với mọi bệnh nhân ung thư không?

Hóa xạ trị đồng thời có thể giúp tăng hiệu quả kiểm soát khối u  ung thư và cải thiện thời gian sống ở bệnh nhân giai đoạn tiến triển tại chỗ. Đây là hình thức điều trị tích cực nhưng thường có tác dụng phụ và không phải áp dụng cho mọi trường hợp, bác sĩ sẽ cân nhắc kỹ trước khi áp dụng cho từng người bệnh.

Hóa xạ trị đồng thời là gì?

Hóa xạ trị đồng thời (hóa trị và xạ trị thực hiện đồng thời​ – (concurrent chemoradiotherapy – CCRT) là phương pháp điều trị ung thư kết hợp hóa trị và xạ trị cùng diễn ra trong một chu kỳ điều trị, thay vì thực hiện riêng từng phương pháp. Trong phác đồ này, người bệnh được dùng thuốc hóa trị trong khi đang tiến hành xạ trị để tăng nhạy cảm của tế bào ung thư đối với tia xạ. (1)

Hóa trị giúp tiêu diệt những tế bào ung thư di căn vi thể hay đã lan xa, đồng thời làm tăng hiệu quả của tia xạ tại vùng u chính. Trong khi đó, xạ trị tiêu diệt tế bào ung thư ngay tại vị trí khối u. Đây là chiến lược điều trị đa mô thức nhằm tối ưu hóa tác dụng tiêu diệt khối u trong thời gian ngắn hơn so với khi áp dụng từng phương pháp riêng lẻ.

Hóa xạ trị đồng thời không áp dụng cho tất cả các loại ung thư, nhưng có thể mang lại lợi ích rõ rệt trong các bệnh lý ung thư sau:

• Ung thư cổ tử cung: Các hướng dẫn điều trị quốc tế khuyến cáo, đây là phương pháp tiêu chuẩn cho ung thư cổ tử cung giai đoạn tiến triển tại chỗ, do đã được chứng minh giúp cải thiện tỷ lệ sống và giảm tái phát so với xạ trị đơn thuần.
• Ung thư vòm họng và ung thư đầu – cổ: Ở các loại ung thư vùng đầu – cổ giai đoạn tiến triển, hóa xạ trị đồng thời giúp tăng khả năng kiểm soát tại chỗ và bảo tồn cơ quan tốt hơn so với điều trị đơn lẻ trong nhiều trường hợp.
• Ung thư phổi không tế bào nhỏ giai đoạn III không phẫu thuật được:
  Đối với nhóm người bệnh không thể phẫu thuật, phương pháp này thường là lựa chọn điều trị tiêu chuẩn nhằm tăng khả năng kiểm soát bệnh và kéo dài thời gian sống.
• Ung thư thực quản: Phương pháp này có thể được ứng dụng như điều trị triệt căn đối với người bệnh không đủ điều kiện phẫu thuật, hoặc điều trị trước mổ nhằm thu nhỏ khối u.
• Một số ung thư trực tràng giai đoạn tiến triển tại chỗ: Hóa xạ trị trước phẫu thuật có thể giúp giảm kích thước khối u, tăng khả năng bảo tồn cơ thắt và cải thiện kết quả phẫu thuật.

Bác sĩ thường cân nhắc chỉ định thực hiện hóa xạ trị đồng thời dựa trên các yếu tố như loại ung thư, giai đoạn bệnh, thể trạng người bệnh và mục tiêu điều trị (triệt căn hay giảm nhẹ). Chỉ định điều trị luôn cần được cân nhắc bởi hội đồng đa chuyên khoa để đảm bảo phù hợp và an toàn cho từng trường hợp.

Những điểm nổi bật của hóa xạ trị đồng thời

Phương pháp hóa xạ trị đồng thời được biết đến với những điểm nổi bật như sau:

• Phối hợp hiệu quả: Khi hóa trị đồng thời với xạ trị, hai phương pháp này bổ sung cho nhau để tăng tác dụng tiêu diệt tế bào ung thư. Thuốc hóa trị có thể làm cho các tế bào ung thư trở nên nhạy hơn với tia xạ, từ đó tăng khả năng tổn thương DNA của tế bào ung thư hơn việc dùng xạ đơn thuần. Điều này giúp kiểm soát khối u hiệu quả hơn và giảm nguy cơ tái phát tại chỗ.
• Tác động đa dạng: Không chỉ tiêu diệt tế bào tại vị trí xạ trị, hóa trị đồng thời còn mang lại hiệu quả toàn thân bằng cách tấn công những tế bào ung thư nhỏ chưa bị tia xạ chiếu đến. Thuốc hóa trị giúp tiêu diệt các tế bào ung thư lan xa, trong khi xạ trị tập trung vào khối u chính hoặc hạch vùng. Sự kết hợp này có thể kiểm soát bệnh toàn diện hơn so với chỉ dùng một phương pháp.
• Rút ngắn thời gian điều trị: Khi hóa trị và xạ trị được thực hiện song song, tổng thời gian điều trị của người bệnh thường ngắn hơn so với khi thực hiện từng phương pháp riêng rẽ theo từng giai đoạn. Điều này giúp người bệnh rút ngắn thời gian vào viện, giảm áp lực điều trị kéo dài và có thể nhanh chóng hồi phục sức khỏe hơn sau khi kết thúc liệu trình.
• Cải thiện tỷ lệ sống: Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng, phương pháp CCRT mang lại tỷ lệ sống thêm và kiểm soát bệnh cao hơn so với dùng xạ trị hoặc hóa trị đơn độc. Ví dụ, trong ung thư cổ tử cung, phác đồ hóa xạ trị đồng thời giúp gia tăng khả năng kiểm soát bệnh tại chỗ và kéo dài thời gian sống cho người bệnh. Tương tự, ở ung thư phổi không tế bào nhỏ tại giai đoạn khu trú, hóa xạ trị đồng thời được chứng minh giúp cải thiện tỷ lệ sống so với các phương pháp đơn lẻ.
• Theo dõi và kiểm soát tác dụng phụ: Hóa xạ trị đồng thời thường mang lại hiệu quả điều trị tốt hơn, nhưng đồng thời cũng làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ cấp tính như viêm thực quản, rối loạn huyết học hoặc rối loạn tiêu hóa, do cả hóa trị và xạ trị đều gây tổn hại lên tế bào bình thường. Vì thế, trong quá trình điều trị, bác sĩ cần theo dõi sát các chỉ số xét nghiệm, biểu hiện lâm sàng và điều chỉnh điều trị kịp thời để kiểm soát các tác dụng phụ này. Chăm sóc hỗ trợ như bổ sung dinh dưỡng, kiểm soát đau, dự phòng nhiễm trùng… cũng đóng vai trò quan trọng.
• Cá thể hóa theo tình trạng sức khỏe của người bệnh: Không phải tất cả trường hợp đều phù hợp để thực hiện hóa xạ trị đồng thời. Lựa chọn phác đồ điều trị phải dựa trên tình trạng sức khỏe tổng thể, giai đoạn bệnh, chức năng tạng phủ và khả năng chịu đựng điều trị của từng người. Ví dụ, những người bệnh yếu, có nhiều bệnh kèm theo hoặc chức năng tủy xương kém có thể không chịu được tác dụng phụ mạnh của CCRT và được chỉ định xạ trị hoặc hóa trị riêng rẽ.

Các tác dụng phụ có thể gặp khi hóa xạ trị đồng thời

Hóa xạ trị đồng thời là phương pháp điều trị tích cực. Nguy cơ gặp tác dụng phụ thường cao hơn so với khi áp dụng từng phương pháp riêng lẻ. Các tác dụng không mong muốn có thể xuất hiện trong quá trình điều trị (tác dụng phụ cấp tính) hoặc kéo dài sau khi kết thúc điều trị (tác dụng phụ muộn). (2)

Mức độ nặng nhẹ phụ thuộc vào loại thuốc hóa trị, liều xạ, vùng chiếu xạ và thể trạng của từng người bệnh, có thể bao gồm:

1. Mệt mỏi kéo dài

Mệt mỏi là một trong những triệu chứng phổ biến khi điều trị đồng thời hóa trị và xạ trị. Người bệnh có thể cảm thấy kiệt sức, giảm năng lượng và khó duy trì các hoạt động sinh hoạt hàng ngày. Tình trạng này xảy ra do cơ thể phải đáp ứng với tổn thương tế bào, thiếu máu, rối loạn giấc ngủ hoặc suy giảm dinh dưỡng. Mệt mỏi có thể kéo dài nhiều tuần sau khi kết thúc điều trị.

2. Buồn nôn và nôn

Hóa trị là nguyên nhân chính gây buồn nôn và nôn mửa, đặc biệt khi sử dụng các thuốc có nguy cơ gây nôn cao. Nếu vùng xạ trị liên quan đến ổ bụng hoặc não, triệu chứng này có thể nặng hơn. Hiện nay, thuốc chống nôn hiện đại có thể giúp kiểm soát khá hiệu quả tình trạng này nếu được sử dụng đúng phác đồ.

3. Tổn thương da

Xạ trị có thể gây viêm da tại vùng chiếu xạ. Da có thể đỏ, khô, bong tróc, sạm màu hoặc nhạy cảm hơn bình thường. Một số trường hợp nặng còn có thể bị loét da. Vì thế, người bệnh cần chú ý chăm sóc da đúng cách, tránh kích thích cơ học hoặc hóa học để phòng ngừa biến chứng.

4. Rối loạn tiêu hóa

Nếu vùng xạ trị liên quan đến bụng hoặc vùng chậu, người bệnh có thể bị tiêu chảy, đau bụng hoặc viêm niêm mạc ruột. Hóa trị cũng có thể làm tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa, gây viêm miệng, loét miệng hoặc đau khi nuốt, ảnh hưởng đến khả năng ăn uống và tình trạng dinh dưỡng của người bệnh.

5. Giảm bạch cầu

Hóa trị có thể ức chế tủy xương, dẫn đến giảm số lượng bạch cầu, đặc biệt là bạch cầu trung tính, từ đó làm tăng nguy cơ nhiễm trùng. Khi kết hợp với xạ trị (đặc biệt là chiếu xạ vùng tủy xương), nguy cơ giảm tế bào máu có thể cao hơn. Người bệnh cần được xét nghiệm máu định kỳ để phát hiện sớm và xử trí kịp thời.

6. Chán ăn và thay đổi vị giác

Nhiều người bệnh nhận thấy thức ăn có vị lạ, đắng hoặc vị kim loại trong miệng khi đang hóa trị. Một số trường hợp còn có thể bị buồn nôn, viêm niêm mạc miệng, dẫn đến ăn uống kém và sụt cân. Vì thế, hỗ trợ dinh dưỡng và tư vấn chế độ ăn phù hợp là cần thiết trong giai đoạn này.

7. Rụng tóc

Rụng tóc thường liên quan đến hóa trị hơn là xạ trị (trừ khi xạ trị vùng đầu). Tóc có thể rụng từng phần hoặc toàn bộ tùy loại thuốc sử dụng. Trong đa số trường hợp, tóc sẽ mọc lại sau khi kết thúc điều trị, nhưng có thể thay đổi về độ dày hoặc cấu trúc.

Xem thêm: Hóa trị có rụng tóc không? Truyền hóa trị bao lâu thì rụng tóc?

8. Ảnh hưởng tâm lý

Quá trình điều trị kéo dài, tác dụng phụ và lo lắng về tiên lượng bệnh có thể khiến người bệnh rơi vào trạng thái căng thẳng, lo âu hoặc trầm cảm. Sự thay đổi ngoại hình (rụng tóc, sụt cân) cũng ảnh hưởng đến hình ảnh bản thân và chất lượng cuộc sống. Hỗ trợ tâm lý, tư vấn và sự đồng hành của gia đình đóng vai trò quan trọng trong quá trình điều trị.

Làm sao để giảm tác dụng phụ của hóa xạ trị đồng thời?

Phương pháp hóa xạ trị đồng thời có thể gây ra nhiều tác dụng phụ không mong muốn. Tuy nhiên, phần lớn đều có thể được kiểm soát hoặc giảm nhẹ nếu có kế hoạch theo dõi và chăm sóc toàn diện, bao gồm (thông tin mang tham khảo):

• Theo dõi y tế sát sao: Người bệnh cần tái khám đúng hẹn và làm các xét nghiệm định kỳ như công thức máu, chức năng gan thận để phát hiện sớm các bất thường. Thông qua quá trình theo dõi chặt chẽ, bác sĩ có thể điều chỉnh liều thuốc, tạm hoãn điều trị hoặc bổ sung thuốc hỗ trợ khi cần thiết.
• Sử dụng thuốc hỗ trợ đúng chỉ định: Bác sĩ có thể chỉ định sử dụng thuốc chống nôn, thuốc bảo vệ niêm mạc dạ dày, thuốc kích thích tăng bạch cầu (như yếu tố kích thích dòng bạch cầu hạt) hoặc thuốc giảm đau để giúp kiểm soát triệu chứng. Người bệnh không nên tự ý sử dụng thuốc, cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác thuốc hoặc giảm hiệu quả điều trị.
• Duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý: Chế độ ăn đầy đủ năng lượng và giàu protein giúp cơ thể phục hồi tốt hơn trong quá trình điều trị. Người bệnh nên chia nhỏ bữa ăn, lựa chọn thực phẩm mềm, dễ tiêu và hạn chế dùng thức ăn nhiều dầu mỡ hoặc chất kích thích. Khi cần thiết, bác sĩ có thể tư vấn bổ sung dinh dưỡng y học.
• Chăm sóc da đúng cách: Đối với vùng da được xạ trị, người bệnh nên giữ da sạch, khô và tránh tiếp xúc với ánh nắng trực tiếp. Không nên tự ý bôi các loại kem hoặc thảo dược lên vùng da chiếu xạ nếu chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.
• Nghỉ ngơi và vận động phù hợp: Mệt mỏi là tác dụng phụ thường gặp. Tuy nhiên, không phải lúc nào người bệnh cũng cần nghỉ ngơi hoàn toàn. Tùy vào tình trạng sức khỏe, một số trường hợp cần vận động nhẹ nhàng như đi bộ chậm, tập thể dục để giúp cải thiện thể lực và tinh thần.
• Hỗ trợ tâm lý: Người bệnh có thể nhận tư vấn tâm lý, chia sẻ với bác sĩ, gia đình, bạn bè, cố gắng duy trì tinh thần thoải mái, thư giãn, kiểm soát stress để giảm căng thẳng và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Hóa xạ trị đồng thời mang lại hiệu quả cao đối với nhiều loại ung thư, đặc biệt là trong các trường hợp bệnh tiến triển tại chỗ. Tuy nhiên, phương pháp này không phù hợp với tất cả người bệnh, đòi hỏi phù hợp loại ung thư và thể trạng người bệnh đủ tốt để đáp ứng điều trị. Người bệnh ung thư cần được bác sĩ đánh giá toàn diện để đưa ra lựa chọn điều trị tối ưu, an toàn.