Tiểu đường thai kỳ do đâu? Làm sao để giảm và xử trí

Tiểu đường thai kỳ là tình trạng tăng đường huyết được phát hiện trong thời gian mang thai, có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của mẹ và thai nhi nếu không được theo dõi, kiểm soát phù hợp. Vậy tiểu đường thai kỳ là gì? Bệnh thường do đâu? Có thể giảm bằng cách nào và cần xử trí ra sao khi được chẩn đoán? Bài viết dưới đây, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh sẽ giúp bạn làm rõ nguyên nhân, yếu tố nguy cơ và các hướng kiểm soát cần thiết trong thai kỳ.

Tiểu đường thai kỳ là gì?

Tiểu đường thai kỳ (hay còn gọi là Đái tháo đường thai kỳ) là tình trạng rối loạn chuyển hóa glucose được phát hiện trong thời gian mang thai, khiến lượng đường trong máu cao hơn mức bình thường ở người trước đó chưa được chẩn đoán đái tháo đường. Tình trạng này thường liên quan đến những thay đổi hormone trong thai kỳ làm giảm tác dụng của insulin, từ đó khiến cơ thể khó kiểm soát đường huyết hiệu quả. (1)

Dấu hiệu của bệnh tiểu đường thai kỳ

Dấu hiệu của bệnh tiểu đường thai kỳ thường không rõ ràng, thậm chí nhiều thai phụ không có triệu chứng và chỉ phát hiện bệnh khi khám thai, xét nghiệm đường huyết định kỳ. Khi xuất hiện, các biểu hiện có thể gồm:

• Đi tiểu nhiều lần trong ngày.
• Thường xuyên khát nước.
• Mệt mỏi.
• Nhìn mờ.
• Ngủ ngáy.
• Tăng cân nhanh hơn mức khuyến nghị trong thai kỳ.

Do các triệu chứng trên dễ nhầm với những thay đổi sinh lý thông thường khi mang thai, thai phụ vẫn cần thực hiện sàng lọc đái tháo đường theo hướng dẫn của bác sĩ để phát hiện bệnh chính xác.

Tiểu đường thai kỳ do đâu?

Khi ăn thực phẩm chứa carbohydrate, cơ thể phân giải carbohydrate thành glucose. Glucose đi vào máu và được tế bào sử dụng để tạo năng lượng. Insulin là hormone do tuyến tụy sản xuất, giúp glucose từ máu đi vào tế bào và góp phần duy trì đường huyết trong giới hạn phù hợp.

Trong thai kỳ, những thay đổi về hormone có thể làm cơ thể sử dụng insulin kém hiệu quả hơn, khiến nhu cầu insulin tăng lên. Bình thường, cơ thể có thể tăng sản xuất insulin để bù lại sự thay đổi này. Tiểu đường thai kỳ có thể xảy ra khi cơ thể không sản xuất đủ insulin để đáp ứng nhu cầu tăng lên trong thai kỳ, khiến glucose tích tụ trong máu và đường huyết tăng cao. (2)

Nguy cơ mắc đái tháo đường cao hơn ở thai phụ có một hoặc nhiều yếu tố sau:

• Thừa cân hoặc béo phì.
• Ít hoạt động thể chất.
• Có tiền tiểu đường.
• Từng mắc tiểu đường thai kỳ ở lần mang thai trước.
• Mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS).
• Có cha, mẹ hoặc anh chị em mắc bệnh đái tháo đường.
• Từng sinh con nặng trên khoảng 4,1 kg.
• Tăng cân quá mức hoặc quá nhanh trong thai kỳ.

Phương pháp chẩn đoán tiểu đường thai kỳ

Để chẩn đoán tiểu đường thai kỳ, bác sĩ sẽ kiểm tra nồng độ glucose trong máu của thai phụ. Việc tầm soát thường được thực hiện vào khoảng tuần 24-28 của thai kỳ, phổ biến bằng nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống.

Với nghiệm pháp dung nạp glucose 75 g, thai phụ thường được yêu cầu nhịn ăn ít nhất 8 giờ trước xét nghiệm. Sau khi lấy mẫu máu lúc đói, thai phụ uống dung dịch chứa 75 g glucose và tiếp tục được lấy máu ở các thời điểm theo quy trình để đánh giá khả năng xử lý glucose của cơ thể. Dựa trên kết quả xét nghiệm tiểu đường thai kỳ, bác sĩ sẽ xác định thai phụ có mắc bệnh tiểu đường hay là không.

Đái tháo đường thai kỳ gây ra biến chứng gì?

Không chỉ ảnh hưởng tới sức khỏe thai phụ, bệnh tiểu đường thai kỳ còn tiềm ẩn một số nguy cơ cho em bé như: (3)

• Tăng trưởng quá mức và thai to: Lượng đường trong máu cao hơn bình thường ở người mẹ là nguyên nhân khiến thai nhi phát triển quá nhanh, dẫn tới cân nặng lúc sinh khá to (thường là trên 4kg). Thai quá lớn sẽ dễ gặp phải chấn thương trong lúc sinh hoặc không thể sinh thường.
• Sinh non: Lượng đường trong máu cao làm tăng nguy cơ chuyển dạ sớm và sinh con trước ngày dự sinh của thai phụ. Hoặc thai phụ được khuyến nghị sinh sớm vì em bé đã quá lớn.
• Khó thở nghiêm trọng: Trẻ sinh non từ những bà mẹ mắc bệnh có nguy cơ gặp phải hội chứng suy hô hấp – một tình trạng gây khó thở.
• Lượng đường trong máu thấp (hạ đường huyết): Đôi khi, em bé sinh ra từ mẹ bị tiểu đường khi mang thai sẽ đối diện với tình trạng lượng đường trong máu thấp ngay sau khi chào đời. Không chỉ vậy, những đợt hạ đường huyết nghiêm trọng còn có thể gây co giật cho bé. Cần cho bé ăn ngay hoặc truyền dung dịch qua đường tĩnh mạch nhằm đưa lượng đường trong máu của bé trở lại bình thường.
• Dị tật bẩm sinh.
• Tử vong ngay sau sinh.
• Tăng hồng cầu, vàng da sơ sinh.
• Nguy cơ béo phì và bệnh tiểu đường tuýp 2 khi trưởng thành.
• Thai chết lưu: Đái tháo đường thai kỳ nếu không được kiểm soát tốt có thể khiến thai nhi tử vong trước hoặc ngay sau khi sinh.

Trong khi đó, đối với thai phụ bị tiểu đường, các biến chứng sức khỏe có thể xảy ra như:

• Tăng huyết áp khi mang thai và tiền sản giật: Đây là hai biến chứng nghiêm trọng của thai kỳ, có thể đe dọa tính mạng cả mẹ và con.
• Sinh mổ: Vì em bé quá to không thể sinh thường, nên nhiều khả năng bạn sẽ phải sinh mổ nếu bị đái tháo đường thai kỳ.
• Tăng nguy cơ sinh non.
• Tăng nguy cơ sảy thai tự nhiên
• Tăng nguy cơ nhiễm khuẩn đường tiết niệu.
• Mắc bệnh đái tháo đường trong tương lai: Bạn có nguy cơ gặp lại tình trạng này trong lần mang thai tiếp theo. Không chỉ vậy, bạn còn có nguy cơ mắc đái tháo đường tuýp 2 khi về già.

Điều trị tiểu đường thai kỳ

Nếu được chẩn đoán tiểu đường thai kỳ, bạn cần được kiểm soát lượng đường huyết của mình và duy trì ở mức an toàn để bảo vệ sức khỏe bản thân và thai nhi. Để làm được điều này, bạn cần thực hiện một số thay đổi trong lối sống, chẳng hạn như: (4)

1. Tuân thủ chế độ ăn có lợi cho người bệnh đái tháo đường

Chế độ ăn này phải đáp ứng được hai yêu cầu: duy trì lượng đường trong máu ở giới hạn an toàn, nhưng vẫn cung cấp đủ calo và chất dinh dưỡng cho sự phát triển của thai nhi.

Bên cạnh đó, bạn nên duy trì cân nặng hợp lý, tránh tăng cân quá mức trong thai kỳ bằng cách dung nạp lượng calo vừa đủ, từ 2.200 – 2.500/ngày nếu có cân nặng trung bình. Nếu bạn thừa cân, con số này sẽ giảm xuống khoảng 1.800 calo/ngày.

Bên cạnh đó, chuyên gia dinh dưỡng sẽ hướng dẫn bạn cách cân bằng chế độ ăn. Cụ thể:

• 10 – 20% lượng calo đến từ các nguồn protein (động vật và thực vật)
• Ít hơn 30% lượng calo đến từ chất béo chưa bão hòa
• Ít hơn 10% calo đến từ chất béo bão hòa
• 40% calo còn lại đến từ carbohydrate

2. Tập thể dục nhiều hơn

Nếu sức khỏe của bạn và em bé đều ổn, bác sĩ có thể đề nghị bạn tập thể dục nhiều hơn. Điều này sẽ giúp cơ thể bạn sản xuất và sử dụng insulin hiệu quả hơn, từ đó kiểm soát tốt lượng đường trong máu. Hãy cố gắng thực hiện các bài tập ở mức độ nhẹ đến trung bình trong 15 – 30 phút, vào hầu hết các ngày trong tuần. Nếu bạn chưa rõ về những bài tập phù hợp với mình, hãy hỏi ý kiến chuyên gia.

3. Kiểm tra lượng đường trong máu

Bạn sẽ được hướng dẫn cách tự kiểm tra lượng đường trong máu thường xuyên, trước và sau bữa ăn 1 – 2 giờ. Việc làm này nhằm đánh giá hiệu quả của quá trình điều trị, xem cơ thể bạn có đáp ứng tốt với phác đồ của bác sĩ hay không.

4. Uống thuốc

Nếu lượng đường trong máu của bạn vẫn cao dù bạn đã thay đổi lối sống, chế độ ăn theo chỉ dẫn của bác sĩ, bạn sẽ được kê toa thuốc tiểu đường nhằm kiểm soát lượng đường trong máu và bảo vệ thai nhi. Tiêm insulin cũng là liệu pháp được cân nhắc sử dụng.

5. Lập biểu đồ sự phát triển của thai nhi

Để giảm thiểu tối đa biến chứng cho mẹ và bé do tình trạng tiểu đường thai kỳ gây ra, bác sĩ sẽ theo dõi sát sao kích thước của em bé trong những tuần thai cuối. Nếu thai nhi phát triển quá lớn, bạn có thể được đề nghị chấm dứt thai kỳ sớm hơn so với ngày dự sinh (với điều kiện thai phải đủ 37 tuần trở lên).

Sau khi bạn vượt cạn an toàn, bác sĩ sẽ kiểm tra để đảm bảo lượng đường trong máu của bạn đã trở lại bình thường. Tiếp đó, bạn cần kiểm tra lại đường huyết sau 4-12 tuần sau khi sinh và định kỳ mỗi năm.

6. Đái tháo đường thai kỳ sau khi sinh có tự khỏi không?

Hầu hết lượng đường trong máu của phụ nữ sẽ giảm xuống sau khi họ sinh con và lượng hormone trở lại bình thường. Tuy nhiên, khoảng 50% phụ nữ mắc bệnh đái tháo đường trong thời gian mang thai sẽ phát triển thành bệnh đái tháo đường tuýp 2 trong tương lai. Chế độ ăn uống và tập thể dục hợp lý có thể giúp giảm thiểu nguy cơ này. Bác sĩ có thể đề nghị bạn xét nghiệm đường huyết từ 4 – 12 tuần sau khi sinh để theo dõi khả năng phát triển bệnh đái tháo đường.

Cách phòng ngừa tiểu đường thai kỳ

Không có biện pháp phòng ngừa tình trạng tiểu đường thai kỳ tuyệt đối. Nhưng nếu bạn duy trì thói quen và lối sống lành mạnh trước/trong khi mang thai, nguy cơ mắc bệnh sẽ giảm đáng kể. Ngoài ra, trong trường hợp bạn từng bị bệnh từ trước, việc tuân thủ những thói quen lành mạnh sẽ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh trong những lần mang thai kế tiếp hoặc phát triển thành bệnh đái tháo đường tuýp 2 trong tương lai.

Đây là những biện pháp giúp phòng tránh hiệu quả:

• Chọn thực phẩm có lợi cho sức khỏe: Các loại thực phẩm giàu chất xơ, ít chất béo và calo như trái cây, rau, ngũ cốc nguyên hạt… là lựa chọn tuyệt vời.
• Vận động thường xuyên: Hãy dành 30 phút vận động hợp lý, nhẹ nhàng mỗi ngày như tưới cây, lau dọn nhà cửa, đi bộ… cũng rất tốt cho sức khỏe mẹ và thai nhi.
• Giữ cân nặng hợp lý khi có ý định mang thai: Thừa cân tiền mang thai là căn nguyên của một loạt vấn đề sức khỏe xảy đến trong thai kỳ, chẳng hạn như đái tháo đường thai kỳ, tiền sản giật, sinh non… Do đó, nếu bạn thừa cân và đang có kế hoạch sinh em bé, hãy giảm cân để tạo nền tảng cho một thai kỳ khỏe mạnh.
• Tránh tăng cân hơn mức khuyến nghị trong thời kỳ mang thai: Việc tăng cân quá nhanh sẽ làm tăng nguy cơ mắc bệnh tiểu đường thai kỳ, nhất là với những thai phụ thừa cân trước khi mang thai. Bác sĩ sẽ cho biết mức tăng cân hợp lý dành cho bạn, tùy thuộc vào cân nặng cũng như thể trạng của bạn và thai nhi.

Cách chăm sóc mẹ bầu bị tiểu đường thai kỳ

Một chế độ ăn uống cân bằng là chìa khóa để kiểm soát đái tháo đường thai kỳ đúng cách. Vì thế khi chăm sóc thai phụ bị đái tháo đường, cần đặc biệt chú trọng tới thực đơn hàng ngày của họ, sao cho đảm bảo lượng chất bột đường, chất đạm và chất béo dung nạp vào cơ thể trong giới hạn cho phép.

1. Carbohydrate (chất bột đường)

Sử dụng các loại thực phẩm giàu carbohydrate một cách hợp lý sẽ giúp ngăn ngừa sự gia tăng đột biến của lượng đường trong máu. Các lựa chọn carbohydrate lành mạnh bao gồm: các loại ngũ cốc, gạo lứt, khoai lang, các loại đậu (đậu Hà Lan, đậu lăng, đậu nành), các loại rau giàu tinh bột, trái cây ít đường…

2. Chất đạm

Phụ nữ mang thai nên tăng cường bổ sung thực phẩm giàu đạm để thai nhi có đủ dưỡng chất phát triển, đồng thời ổn định lượng đường trong máu. Nguồn cung cấp protein tốt là thịt nạc, thịt gia cầm, cá, trứng, sản phẩm từ đậu tương (đậu phụ, đậu hũ, đậu nành…).

3. Chất béo có lợi

Chất béo lành mạnh, đặc biệt là omega-3, không chỉ tốt cho sự phát triển não bộ của thai nhi mà còn giúp ngăn ngừa nguy cơ đái tháo đường, tiền sản giật, sinh non, bệnh tim mạch cho mẹ. Thực phẩm giàu chất béo lành mạnh bao gồm các loại cá béo (cá ngừ, có hồi, cá trích…), các loại hạt không ướp muối, dầu ô liu, quả bơ…

4. Vitamin và khoáng chất

Một số loại vi chất như: canxi, sắt, axit folic, kẽm, vitamin A, vitamin D, vitamin nhóm B… giúp tăng cường hệ miễn dịch, đảm bảo cho mẹ một thai kỳ khỏe mạnh. Canxi có nhiều trong hải sản, trứng, các sản phẩm từ sữa; sắt có trong thịt bò, thịt lợn, rau màu xanh đậm, hạt hạnh nhân, quả óc chó; kẽm có trong hải sản, thịt bò, trứng, các loại đậu, rau bina; các loại rau củ quả màu vàng như đu đủ, cà rốt… là nguồn vitamin A phong phú…

Bên cạnh việc tuân thủ thực đơn đủ dưỡng chất, mẹ bầu nên chia nhỏ bữa ăn, ăn mỗi 2 giờ/lần để kiểm soát lượng đường trong máu.

Câu hỏi thường gặp

1. Bị đái tháo đường thai kỳ có uống sữa bầu được không?

Bên cạnh các loại thực phẩm chứa đầy đủ 4 nhóm chất thiết yếu, thai phụ cần bổ sung 2-3 ly sữa (400-600ml) mỗi ngày. Với những mẹ bầu bị đái tháo đường, nên chọn loại sữa không đường để tránh tăng đường huyết.

2. Mắc bệnh đái tháo đường thai kỳ có sinh thường được không?

Khi bị đái tháo đường thai kỳ, thai phụ hoàn toàn có thể sinh thường nếu thai nhi có cân nặng không quá lớn (thường là dưới 4kg). Nếu bé nặng trên 4kg, bác sĩ sẽ chỉ định sinh mổ để đảm bảo an toàn cho mẹ và bé trong quá trình sinh nở.

Tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Khoa Nội tiết – Đái tháo đường phối hợp chặt chẽ với Trung tâm Sản phụ khoa, quy tụ các chuyên gia, bác sĩ giỏi chuyên môn, giàu kinh nghiệm trong việc thăm khám và điều trị cho các thai phụ gặp các bệnh lý do rối loạn cân bằng glucose máu dẫn đến đái tháo đường thai kỳ. Điều này giúp chăm sóc thai kỳ một cách toàn diện & hiệu quả, đảm bảo điều kiện tốt nhất cho cả mẹ và thai nhi.

Để đặt lịch khám, chăm sóc thai sản với các chuyên gia tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, vui lòng liên hệ:

Như vậy, bệnh tiểu đường thai kỳ có thể được kiểm soát hiệu quả nếu phát hiện sớm và theo dõi đúng cách trong suốt thai kỳ. Thai phụ cần duy trì chế độ ăn phù hợp, vận động theo hướng dẫn, kiểm tra đường huyết định kỳ và sử dụng thuốc khi có chỉ định. Việc tuân thủ kế hoạch chăm sóc không chỉ giúp ổn định đường huyết mà còn góp phần giảm nguy cơ biến chứng cho mẹ và thai nhi. Khi được chẩn đoán tiểu đường thai kỳ hoặc có yếu tố nguy cơ, thai phụ nên thăm khám và trao đổi với bác sĩ để được hướng dẫn xử trí phù hợp.