Tiêu chảy phân mỡ có thể xuất hiện thoáng qua sau một bữa ăn quá nhiều dầu mỡ, song cũng có thể phản ánh hệ tiêu hóa đang gặp trục trặc trong quá trình phân giải và hấp thu chất béo. Vậy, tiêu chảy mỡ là dấu hiệu của bệnh gì? Có nguy hiểm không?
Tiêu chảy phân mỡ (steatorrhea) – hay tiêu chảy mỡ – là tình trạng phân chứa lượng chất béo vượt mức bình thường, thường trên 7 gam mỗi ngày ở người trưởng thành. Trong điều kiện sinh lý khỏe mạnh, chất béo từ thức ăn được axit mật nhũ hóa, sau đó enzyme lipase của tuyến tụy thủy phân thành axit béo tự do và monoglycerid để ruột non hấp thu. Khi bất kỳ mắt xích nào trong chuỗi tiêu hóa này không diễn ra hiệu quả, chất béo không được xử lý sẽ đi thẳng xuống đại tràng và ra ngoài theo phân.
Không dung nạp lactose xảy ra khi cơ thể thiếu hụt enzyme lactase, khiến đường lactose trong sữa không được phân giải tại ruột non. Lượng lactose chưa tiêu hóa di chuyển xuống đại tràng, nơi vi khuẩn lên men tạo ra khí và axit béo chuỗi ngắn, đẩy nhanh nhu động ruột. Quá trình vận chuyển quá nhanh này làm giảm thời gian tiếp xúc giữa chất béo và niêm mạc ruột, dẫn đến tình trạng tiêu chảy kèm đầy hơi, chướng bụng.
Mặc dù phần lớn trường hợp không dung nạp lactose bị tiêu chảy là do lượng đường lactose không được hấp thu làm tăng áp lực thẩm thấu, kéo nước vào lòng ruột quá mức. Song, nghiên cứu trên Tạp chí Tiêu hóa Hoa Kỳ cho thấy, những người không dung nạp lactose cũng có nguy cơ cao bị tiêu chảy mỡ khi tiêu thụ nhiều sản phẩm chứa lactose từ sữa.
Tuyến tụy đảm nhận vai trò sản xuất enzyme lipase, loại enzyme chủ lực phân giải chất béo từ thức ăn. Khi viêm tụy mạn tính xảy ra, mô tụy bị phá hủy dần và mất khả năng tiết đủ enzyme tiêu hóa. Nghiên cứu cho thấy, triệu chứng phân mỡ thường xuất hiện khi sản lượng enzyme tụy giảm còn 5-10% so với mức bình thường. Hậu quả là chất béo không được thủy phân sẽ đi thẳng qua ruột non, gây tiêu chảy phân mỡ kéo dài kèm sụt cân và đau bụng vùng thượng vị.
Axit mật do gan sản xuất có nhiệm vụ nhũ hóa chất béo, giúp enzyme tụy tiếp cận và phân giải lipid hiệu quả. Khi đường mật bị tắc nghẽn hoặc tổn thương do các bệnh lý như xơ gan mật nguyên phát (primary biliary cholangitis) hoặc viêm xơ đường mật (primary sclerosing cholangitis), lượng axit mật đổ vào ruột non sụt giảm đáng kể.
Thiếu axit mật đồng nghĩa với việc chất béo không được nhũ hóa đầy đủ, khiến quá trình hấp thu bị gián đoạn và tiêu chảy phân mỡ xuất hiện. Ngoài ra, người gặp tình trạng này thường kèm vàng da, mệt mỏi và ngứa toàn thân.
Tuyến tụy vừa thực hiện chức năng nội tiết (sản xuất insulin) vừa đảm nhiệm chức năng ngoại tiết (tiết enzyme tiêu hóa). Ở người mắc đái tháo đường tuýp 1, phản ứng tự miễn (rối loạn của hệ miễn dịch) phá hủy tế bào beta đảo tụy đồng thời ảnh hưởng đến mô ngoại tiết xung quanh.
Theo nghiên cứu, tỷ lệ suy giảm chức năng ngoại tiết tụy ở nhóm đái tháo đường tuýp 1 dao động từ 14% đến 77,5% (trung vị 33%). Sự suy giảm này làm giảm lượng enzyme lipase tiết ra, dẫn đến tiêu chảy phân mỡ kèm đầy bụng và rối loạn hấp thu dinh dưỡng.
Tiêu chảy phân mỡ ở giai đoạn sớm có thể diễn tiến âm thầm, khó phát hiện nếu không chú ý đến đặc điểm phân. Khi tình trạng kém hấp thu chất béo tiến triển, cơ thể bộc lộ các biểu hiện rõ rệt hơn, bao gồm:
Bệnh tiêu chảy phân mỡ nguy hiểm ở chỗ gây ra chuỗi hệ lụy thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng nếu không được kiểm soát kịp thời. Khi chất béo liên tục không được hấp thu, cơ thể mất đi nguồn năng lượng quan trọng và đồng thời mất khả năng hấp thu các vitamin tan trong dầu. Những biến chứng đáng lo ngại nhất bao gồm:
Ngoài ra, tiêu chảy kéo dài còn gây mất nước, mất điện giải, ảnh hưởng đến chức năng tim mạch và thận. Ở trẻ em, tình trạng này có thể làm chậm tăng trưởng và trì hoãn dậy thì nếu không được phát hiện sớm.
Để xác định chính xác nguyên nhân gây tiêu chảy phân mỡ, bác sĩ cần phối hợp nhiều phương pháp xét nghiệm. Tùy vào tình trạng lâm sàng, các xét nghiệm thường được chỉ định bao gồm:
Nguyên tắc điều trị tiêu chảy phân mỡ tập trung vào xử lý nguyên nhân gốc rễ, đồng thời bổ sung dinh dưỡng bị thiếu hụt. Tùy theo kết quả chẩn đoán, các phương pháp thường được áp dụng bao gồm:
Để phòng ngừa hiện tượng đi phân mỡ, cần duy trì chế độ ăn uống cân đối và theo dõi sức khỏe tiêu hóa chủ động. Các biện pháp phòng ngừa thiết thực bao gồm:
Để đặt lịch thăm khám, điều trị bệnh tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Tóm lại, tiêu chảy phân mỡ tuy không phải tình trạng cấp cứu, nhưng là tín hiệu cảnh báo hệ tiêu hóa đang gặp rối loạn. Khi phân liên tục có đặc điểm bất thường như bóng nhờn, có váng mỡ nổi, khó xả và kèm mùi hôi tanh, mỗi người nên chủ động đến cơ sở y tế để thăm khám. Việc phát hiện sớm và can thiệp tình trạng tiêu chảy đúng lúc giúp hạn chế biến chứng dinh dưỡng, bảo vệ sức khỏe lâu dài.
