Đi ngoài ra nước có mùi tanh có thể khiến người bệnh lo lắng, nhất là khi tình trạng xuất hiện nhiều lần, kèm đau bụng, buồn nôn hoặc sốt. Đây có thể là phản ứng tạm thời sau ăn uống, nhưng cũng có khả năng liên quan đến nhiễm trùng đường ruột, rối loạn hấp thu hay tác dụng phụ của thuốc. Việc theo dõi đặc điểm phân, số lần đi ngoài và các triệu chứng đi kèm sẽ giúp định hướng nguyên nhân. Vậy khi nào tình trạng này đáng lo và cần đi khám?
Tiêu chảy nước kèm mùi tanh hoặc mùi hôi khó chịu có thể là dấu hiệu của một số bệnh lý. Nguyên nhân có thể do sự rối loạn quá trình tiêu hóa bình thường thông qua việc thay đổi hệ vi sinh đường ruột, tổn thương niêm mạc ruột hoặc suy giảm hoạt động của men tiêu hóa. Hậu quả là thức ăn không được phân giải và hấp thu đầy đủ, dẫn đến thay đổi tính chất và mùi của phân.
Nhiễm trùng đường ruột là một trong những nguyên nhân phổ biến gây tiêu chảy phân có mùi tanh, mùi tanh như cá. Các tác nhân gây bệnh xâm nhập vào đường tiêu hóa qua đường thực phẩm hoặc nguồn nước bị ô nhiễm.
Kém hấp thu là tình trạng ruột không tiêu hóa hoặc hấp thu thức ăn đúng cách, đặc biệt chất béo và protein, khiến người bệnh đi ngoài lỏng có mùi tanh, đôi khi được mô tả giống mùi cá.
Trong trường hợp kém hấp thu nặng, phân có thể có đặc điểm “phân mỡ”, phân nhờn, nổi trên mặt nước và có mùi rất hôi tanh.
Một số bệnh lý gan, đường mật hoặc tụy có thể ảnh hưởng đến tiêu hóa và gây tiêu chảy phân lỏng kèm mùi thay đổi (hôi/tanh), đặc biệt khi chức năng tiêu hóa chất béo và dịch mật bị rối loạn.
Gan và đường mật sản xuất và dự trữ dịch mật cần thiết để nhũ hóa chất béo, giúp tụy và ruột hấp thu chất béo hiệu quả. Khi có bệnh lý gan hoặc mật (ví dụ viêm gan, xơ gan, ứ mật), khiến chất béo không được nhũ hóa đúng cách, gây phân lỏng nặng mùi cùng các triệu chứng tiêu hóa khác như chướng bụng, đầy hơi. Tình trạng phân nặng mùi do thức ăn chưa được tiêu hóa bị vi khuẩn thuộc đại tràng lên men mạnh hơn, tạo ra các sản phẩm có mùi khó chịu.
Tương tự, bệnh lý tụy như viêm tụy mạn tính hay ung thư tụy cũng làm giảm tiết enzyme tụy (nhất là lipase), dẫn đến kém phân giải chất béo và protein. Mỡ và protein không được tiêu hóa hiệu quả, sẽ đi đến đại tràng và bị vi khuẩn phân hủy, tạo ra khí, mùi hôi tanh và phân mỡ. Nếu kéo dài có thể gây tiêu chảy, sụt cân, mệt mỏi và kém hấp thu. Người bệnh cần khám chuyên khoa tiêu hóa và xét nghiệm chuyên sâu để đánh giá chức năng gan – mật – tụy.
Tiêu chảy phân lỏng và mùi khác lạ đôi khi không phải do bệnh lý mà do chế độ ăn hoặc phản ứng thuốc. Một số thực phẩm có chứa lưu huỳnh cao (như thịt đỏ, tỏi, bông cải xanh, hành tây) có thể làm thay đổi mùi phân khi vi khuẩn đường ruột lên men mạnh hơn, tạo ra mùi hôi tanh khó chịu. Mức độ mùi nhẹ hơn và biến mất khi thay đổi chế độ ăn. Ngoài ra, thức ăn nhiều dầu mỡ hoặc không hợp khẩu vị cũng có thể làm rối loạn tiêu hóa tạm thời, dẫn tới phân có mùi bất thường.
Thuốc và chất bổ sung cũng có thể gây tiêu chảy và thay đổi mùi phân. Ví dụ:
Về cơ chế, thuốc có thể làm giảm dịch tiêu hóa hoặc tiêu diệt vi khuẩn có lợi, dẫn đến thức ăn không được phân giải hoàn toàn, bị lên men trong ruột già, tạo ra mùi phân hôi tanh hoặc nặng mùi. Nếu tiêu chảy sau khi dùng thuốc kéo dài, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để điều chỉnh liều/loại thuốc.
Ngộ độc thực phẩm là nguyên nhân phổ biến gây tiêu chảy cấp, thường bắt đầu nhiều giờ sau khi ăn thực phẩm bị nhiễm khuẩn, virus, ký sinh trùng hoặc độc tố. Đây là dạng dị ứng/ phản ứng tiêu hóa cấp tính khiến cơ thể cố gắng loại bỏ độc tố bằng tiêu chảy và nôn mửa.
Trong ngộ độc thực phẩm, các độc tố (như enterotoxin do Staphylococcus aureus hoặc Bacillus cereus) sẽ tác động lên màng ruột, làm tăng tiết nước và điện giải vào lòng ruột, gây tiêu chảy nhiều nước, có thể mùi hôi hoặc tanh, kèm buồn nôn, đau bụng quặn, sốt nhẹ hoặc mệt mỏi. Thời gian khởi phát thường từ vài giờ đến một ngày sau khi ăn thức ăn ôi thiu hoặc bảo quản kém, và triệu chứng thường tự cải thiện trong 24-48 giờ nếu bù đủ nước và nghỉ ngơi.
Ngoài ra, nhiều loại vi khuẩn gây bệnh (như Salmonella, E. coli, Campylobacter) truyền qua thực phẩm ôi thiu có thể tạo ra khí và sản phẩm phân hủy trong ruột, dẫn tới phân lỏng có mùi bất thường.
Các chuyên gia y tế cho biết, tiêu chảy có mùi tanh không phải lúc nào cũng nghiêm trọng, nhưng trong nhiều trường hợp có thể là dấu hiệu cảnh báo tình trạng bệnh lý đáng lo ngại.
Trong đa số trường hợp, tiêu chảy nước kèm mùi tanh nhẹ là phản ứng tạm thời của hệ tiêu hóa trước các tác nhân như thức ăn không đảm bảo, ăn uống thay đổi, hoặc nhiễm trùng nhẹ do virus, ký sinh trùng. Những trường hợp này thường tự khỏi trong vài ngày đến một tuần mà không cần điều trị y tế đặc hiệu nếu được bù đủ nước và nghỉ ngơi.
Ví dụ, khi ruột bị kích thích nhẹ do thức ăn ôi thiu hoặc nhiễm virus, cơ thể sẽ đẩy nước và chất thải ra ngoài để loại bỏ yếu tố kích thích bằng cơ chế gây tiêu chảy. Đôi khi phân có mùi tanh là do hệ vi khuẩn đường ruột sản sinh các sản phẩm phân hủy. Lúc này, người bệnh chỉ cần duy trì bù nước, điện giải, ăn thức ăn dễ tiêu và theo dõi triệu chứng, tình trạng thường cải thiện tích cực.
Trong một số trường hợp, tiêu chảy có mùi tanh có thể là dấu hiệu cảnh báo bệnh lý nghiêm trọng và cần được thăm khám ngay:
Những dấu hiệu trên có thể liên quan đến nhiễm trùng nặng, hội chứng kém hấp thu, viêm ruột hoặc ngộ độc thực phẩm nghiêm trọng, cần chẩn đoán chính xác để can thiệp điều trị phù hợp. Nếu trì hoãn, người bệnh có thể đối diện với nguy cơ mất nước, rối loạn điện giải, suy kiệt hoặc biến chứng nguy hiểm khác.
Tiêu chảy phân có mùi tanh hoặc mùi hôi bất thường thường liên quan đến rối loạn tiêu hóa tạm thời, nhiễm trùng nhẹ hoặc tình trạng kém hấp thu ngắn hạn. Trong những trường hợp nhẹ, không biến chứng, người bệnh có thể tự chăm sóc tại nhà bằng cách tập trung vào bù nước, điều chỉnh chế độ ăn và theo dõi sát triệu chứng. Tuy nhiên, xử trí tại nhà chỉ phù hợp khi triệu chứng nhẹ, diễn tiến ngắn ngày và không kèm các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao, phân có máu hoặc mất nước nghiêm trọng:
Khi bị tiêu chảy nước, phòng ngừa mất nước và rối loạn điện giải là biện pháp vô cùng quan trọng. Tiêu chảy làm cơ thể nhanh mất nước và các chất điện giải thiết yếu như natri và kali, có thể gây mệt mỏi, choáng váng và biến chứng nếu không được bù lại kịp thời. Người bệnh nên thực hiện theo các khuyến cáo y khoa sau đây:
Khi đang tiêu chảy, hệ tiêu hóa trở nên nhạy cảm và giảm khả năng tiêu hóa thức ăn phức tạp. Do đó, người bệnh nên chọn thức ăn mềm, ít béo và dễ tiêu để giúp giảm kích thích ruột và hạn chế đi ngoài phân lỏng. Nhóm thực phẩm được khuyến nghị là cơm trắng, chuối, bánh mì nướng, bánh quy nhạt và khoai tây luộc.
Ngược lại, thực phẩm khó tiêu hoặc sinh nhiều khí như đậu, bắp cải, hành tây, đồ chiên rán và các sản phẩm từ sữa có thể làm tăng đầy hơi, lên men ruột và khiến phân có mùi tanh hoặc hôi hơn. Người bệnh nên xây dựng chế độ ăn phù hợp để giúp niêm mạc ruột có thời gian hồi phục và giảm hiện tượng lên men bất thường.
Probiotics có thể giúp khôi phục sự cân bằng của hệ vi khuẩn đường ruột, vốn dễ bị rối loạn khi tiêu chảy do nhiễm trùng, dùng kháng sinh hoặc thay đổi chế độ ăn. Một số chủng lợi khuẩn như Lactobacillus và Saccharomyces boulardii đã được chứng minh có thể rút ngắn thời gian tiêu chảy và cải thiện độ đặc của phân trong một số trường hợp.
Các thực phẩm hỗ trợ như sữa chua có men sống (nếu dung nạp tốt) hoặc thực phẩm lên men cũng có thể góp phần cải thiện hệ vi sinh đường ruột. Tuy nhiên, người bị suy giảm miễn dịch hoặc mắc bệnh nền nặng nên thận trọng khi sử dụng men vi sinh vì có thể gây tác dụng phụ không mong muốn.
Người bệnh nên theo dõi sát diễn tiến bệnh để xử trí tiêu chảy tại nhà, đặc biệt là tần suất đại tiện, lượng phân, màu sắc và mùi phân, cũng như các triệu chứng toàn thân đi kèm. Nếu tiêu chảy không cải thiện sau vài ngày, mùi phân ngày càng nặng, xuất hiện sốt, đau bụng, dấu hiệu mất nước hoặc suy nhược, người bệnh cần đi khám để được đánh giá nguyên nhân và điều trị phù hợp, hiệu quả.
Phòng ngừa đi ngoài ra nước có mùi tanh chủ yếu tập trung vào các biện pháp bảo vệ chức năng tiêu hóa, duy trì hệ đường ruột khỏe mạnh và hạn chế các yếu tố nguy cơ gây nhiễm trùng hoặc kém hấp thu, cụ thể như sau:
Khi đi ngoài ra nước kéo dài, tái diễn hoặc kèm đau bụng, sốt, nôn, mất nước hay phân lẫn máu, người bệnh nên chủ động thăm khám tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh. Bác sĩ sẽ đánh giá triệu chứng, khai thác yếu tố nguy cơ và chỉ định xét nghiệm phù hợp để xác định nguyên nhân, từ đó tư vấn hướng xử trí và chế độ chăm sóc theo tình trạng cụ thể. Người bệnh có thể liên hệ bệnh viện để được hỗ trợ đặt lịch khám sớm.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Đi ngoài ra nước có mùi tanh có thể liên quan đến rối loạn tiêu hóa, nhiễm trùng đường ruột, không dung nạp thực phẩm hoặc kém hấp thu. Người bệnh cần chú ý số lần đi ngoài, thời gian kéo dài và các biểu hiện kèm theo như sốt, đau bụng, nôn, phân có máu hay dấu hiệu mất nước. Bù nước đúng cách và ăn uống phù hợp giúp hạn chế nguy cơ suy kiệt. Trường hợp triệu chứng nặng, kéo dài hoặc tái diễn cần được thăm khám để xác định nguyên nhân và xử trí phù hợp.
