Ăn gì dễ bị tiêu chảy là thắc mắc phổ biến khi nhiều người đã từng trải qua tình trạng rối loạn tiêu hóa này. Việc nhận diện nhóm thực phẩm “nhạy cảm” giúp mỗi người chủ động điều chỉnh chế độ ăn uống, từ đó giảm thiểu nguy cơ bị tiêu chảy. Vậy, những món ăn dễ bị tiêu chảy là gì, ăn gì dễ tiêu chảy?
Tiêu thụ thức ăn chế biến và bảo quản không đúng cách là một trong những nguyên nhân gây rối loạn tiêu hóa, trong đó có tình trạng tiêu chảy, đặc biệt là ở người có hệ tiêu hóa “nhạy cảm” hay đang mắc phải các bệnh lý mạn tính ở đường tiêu hóa. Nguyên nhân là bởi các thành phần trong thực phẩm có thể tác động trực tiếp lên hoạt động của đường ruột thông qua nhiều cơ chế khác nhau, trong đó bao gồm:
Các tác nhân này trực tiếp gây tổn thương niêm mạc ruột, kích hoạt phản ứng viêm và tăng tiết dịch vào lòng ruột.
Tùy vào thói quen ăn uống, phương pháp chế biến và thể trạng cá nhân, một số thực phẩm dễ gây tiêu chảy có thể bao gồm:
Hải sản, đặc biệt là các loài có vỏ như hàu, sò, nghêu và tôm, thuộc nhóm thực phẩm tiềm ẩn nguy cơ gây tiêu chảy cao. Nguyên nhân do khả năng tích lũy sinh học (bioaccumulation) của các loài nhuyễn thể. Trong quá trình lọc nước để hấp thu dinh dưỡng, chúng đồng thời giữ lại vi khuẩn Vibrio parahaemolyticus, norovirus hoặc các loại tảo độc.
Khi ăn hải sản chưa nấu chín hoặc chế biến ở nhiệt độ thấp, các tác nhân gây bệnh này xâm nhập niêm mạc ruột, kích hoạt phản ứng viêm và tăng tiết dịch, thường dẫn đến tiêu chảy cấp trong vòng 4 đến 96 giờ (tùy loại vi khuẩn, độc tố và thể trạng cá nhân).
Khi tìm hiểu ăn gì dễ tiêu chảy, mỗi người nên cảnh giác với gỏi sống hoặc rau muối chua, bởi đây là những món ăn sử dụng nguyên liệu sống, chỉ trải qua xử lý bằng axit (chanh, giấm) và muối mà không trải qua quá trình nấu chín bằng nhiệt. Axit từ chanh hoặc giấm chỉ làm biến tính protein bề mặt (protein denaturation), tạo cảm giác thịt “chín” về mặt thị giác, nhưng không đủ để tiêu diệt vi khuẩn Salmonella, E. coli hay ký sinh trùng ẩn sâu trong mô thịt.
Khi các tác nhân này vào đường ruột, chúng bám vào niêm mạc, sinh độc tố và gây rối loạn hấp thu nước. Để giảm thiểu rủi ro, nên hạn chế tiêu thụ nhóm thực phẩm này hoặc chỉ nên ăn gỏi chín, đồng thời ưu tiên chọn nguyên liệu đã qua kiểm định an toàn thực phẩm.
Bên trong vỏ trứng có thể tồn tại vi khuẩn Salmonella enteritidis, loại vi khuẩn xâm nhập vào trứng ngay từ giai đoạn hình thành trong ống dẫn trứng của gia cầm. Khi lòng đỏ chưa được gia nhiệt đủ (dưới 71°C), vi khuẩn này vẫn sống sót và sau khi vào ruột non sẽ sản sinh độc tố gây viêm niêm mạc, tăng tiết dịch ruột, dẫn đến tiêu chảy kèm đau bụng quặn. Với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có hệ miễn dịch suy yếu, trứng cần được nấu chín hoàn toàn cả lòng trắng lẫn lòng đỏ để đảm bảo an toàn cho sức khỏe.
Ăn gì dễ bị tiêu chảy thường liên quan trực tiếp đến thói quen ăn rau chưa rửa sạch hoặc rửa qua loa bằng nước thường. Các loại rau ăn sống như xà lách, rau mầm, rau thơm dễ nhiễm E. coli, Cyclospora hoặc trứng giun từ đất và nước tưới ô nhiễm.
Khi vào ruột, các tác nhân này phá hủy lớp biểu mô niêm mạc, làm gián đoạn quá trình hấp thu nước và điện giải. Ngoài ra, chất xơ không hòa tan (insoluble fiber) trong rau sống cũng có thể kích thích nhu động ruột quá mức, gây rối loạn tiêu hóa ở những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm.
Khi tiêu thụ lượng lớn đường nhân tạo (sorbitol, mannitol, xylitol…), phần dư thừa sẽ kéo nước từ thành ruột vào lòng ruột theo cơ chế thẩm thấu, khiến phân lỏng. Sorbitol (trong kẹo cao su, nước ngọt) và fructose (trong mật ong và một số nước trái cây công nghiệp) là hai chất phổ biến gây ra hiện tượng này.
Nghiên cứu cho thấy chỉ cần tiêu thụ khoảng 10 gam sorbitol mỗi ngày đã có thể kích hoạt tiêu chảy ở người khỏe mạnh. Vì vậy, cần kiểm tra nhãn dinh dưỡng và hạn chế sử dụng sản phẩm có chứa đường nhân tạo nếu hệ tiêu hóa dễ bị kích ứng.
Sữa và chế phẩm từ sữa là nhóm thực phẩm cần lưu ý hàng đầu với những ai quan tâm ăn gì dễ bị đau bụng. Nguyên nhân là bởi sữa tươi, phô mai, kem, sữa chua… chứa lactose, một loại đường cần enzyme lactase ở niêm mạc ruột non để phân giải trước khi hấp thu.
Ở những người thiếu hụt lactase (tình trạng không dung nạp lactose), lactose không được phân giải sẽ di chuyển nguyên vẹn xuống đại tràng. Tại đây, vi khuẩn đường ruột lên men lactose, tạo ra khí hydro, CO₂, acid hữu cơ (acid lactic, acid acetic) và kéo nước vào lòng đại tràng theo cơ chế thẩm thấu. Kết quả là gây ra các tình trạng đầy hơi, sôi bụng và tiêu chảy, thường diễn ra trong vòng 30 phút đến 2 giờ sau khi tiêu thụ.
Capsaicin là một hợp chất tạo vị cay trong ớt, kích thích thụ thể TRPV1 trên niêm mạc ruột, làm tăng nhu động và đẩy nhanh tốc độ di chuyển của thức ăn qua đường tiêu hóa. Khi thức ăn qua ruột quá nhanh, nước chưa kịp hấp thu sẽ khiến phân trở nên lỏng. Khi tìm hiểu ăn gì dễ bị tiêu chảy, cần biết rằng tình trạng này có thể liên quan đến thói quen sử dụng gia vị cay ở liều lượng cao.
Hợp chất caffeine trong cà phê kích thích hệ thần kinh ruột (enteric nervous system), làm tăng nhu động co bóp của ruột chỉ trong vòng 4 phút sau khi uống. Với người nhạy cảm, uống cà phê khi bụng đói hoặc tiêu thụ lượng caffeine cao có thể làm tăng nhu động ruột và gây tiêu chảy. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc vào cơ địa từng người.
Thực phẩm chiên xào chứa hàm lượng chất béo cao, đòi hỏi gan tiết nhiều dịch mật hơn để nhũ hóa và phân giải lipid. Lượng mật dư thừa đổ vào đại tràng có tác dụng nhuận tràng tự nhiên, kéo nước vào lòng ruột và kích thích nhu động gây tiêu chảy. Với những ai quan tâm ăn gì dễ bị tiêu chảy, nhóm đồ chiên rán luôn nằm trong danh sách cần thận trọng.
Gluten là nhóm protein có trong lúa mì, lúa mạch và lúa mạch đen. Ở những người bệnh Celiac (không dung nạp gluten) hoặc nhạy cảm với gluten (non-celiac gluten sensitivity), protein này kích hoạt phản ứng miễn dịch tại niêm mạc ruột non, gây viêm và làm teo nhung mao (villi). Nhung mao bị tổn thương khiến diện tích hấp thu giảm mạnh, nước và chất dinh dưỡng đi thẳng xuống đại tràng, gây tiêu chảy kéo dài.
Bánh mì, mì ống, bánh quy và bia là những nguồn gluten phổ biến. Người không dung nạp gluten nên thay thế nhóm thực phẩm này bằng ngũ cốc không chứa gluten như gạo, khoai, bắp hoặc kiều mạch có thể giúp cải thiện triệu chứng.
Thức ăn nhanh (fast food) kết hợp đồng thời nhiều yếu tố gây tiêu chảy bao gồm: hàm lượng chất béo bão hòa cao, lượng muối và đường lớn, cùng phụ gia bảo quản. Trong đó, hàm lượng chất béo cao buộc gan tiết mật nhiều hơn, phụ gia có thể kích thích viêm, ảnh hưởng đến hệ vi sinh đường ruột, góp phần gây tiêu chảy.
Nếu bị tiêu chảy do ăn uống, người bệnh cần:
Trong thời gian hồi phục, có thể cân nhắc hỏi ý kiến bác sĩ về việc bổ sung probiotics (men vi sinh) từ sữa chua lên men tự nhiên hoặc viên uống bổ sung lợi khuẩn. Probiotics giúp tái lập cân bằng hệ vi sinh đường ruột, hỗ trợ rút ngắn thời gian phục hồi.
Để đặt lịch thăm khám, điều trị tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Tóm lại, hiểu rõ ăn gì dễ bị tiêu chảy là bước đầu cần thiết để bảo vệ sức khỏe tiêu hóa. Trên thực tế, phần lớn các trường hợp tiêu chảy do thực phẩm có thể phòng ngừa thông qua việc lựa chọn nguyên liệu tươi sạch, chế biến đúng nhiệt độ và hạn chế các nhóm thực phẩm dễ kích ứng đường ruột. Tuy nhiên, nếu triệu chứng không thuyên giảm sau 48 giờ hoặc có đi kèm sốt, mất nước, đại tiện ra máu… người bệnh cần tìm đến cơ sở y tế yuy tín để được điều trị kịp thời.
