Tiêu chảy ra máu: Tình trạng không thể xem thường

Tiêu chảy ra máu là dấu hiệu cảnh báo vấn đề nghiêm trọng ở hệ tiêu hóa, có thể xuất hiện ở mọi độ tuổi, từ trẻ nhỏ đến người cao tuổi. Vậy, nguyên nhân đi tiêu chảy ra máu là gì? Tiêu chảy có máu khi nào cần nhập viện?

Các biểu hiện của tình trạng tiêu chảy ra máu

Tình trạng tiêu chảy ra máu xảy ra khi máu xuất hiện lẫn trong phân, đọng lại trong bồn cầu hoặc dính trên giấy vệ sinh. Màu sắc của máu phản ánh vị trí tổn thương trong đường tiêu hóa, cụ thể:

• Máu đỏ tươi: Thường liên quan đến tổn thương ở phần thấp của đường tiêu hóa như trực tràng hoặc hậu môn, nơi máu chưa bị phân hủy bởi dịch tiêu hóa.
• Máu đỏ sẫm: Gợi ý nguồn chảy máu nằm ở vùng đại tràng (ruột già), nơi máu đã tiếp xúc với dịch ruột trong thời gian ngắn trước khi được thải ra ngoài.
• Phân đen như nhựa đường (phân hắc ín): Cho thấy máu đã đi qua phần lớn ống tiêu hóa, xuất phát từ dạ dày hoặc tá tràng, bị axit dạ dày oxy hóa khiến phân chuyển màu đen và có mùi tanh đặc trưng.

Ngoài sự thay đổi về màu sắc, tiêu chảy ra máu có thể đi kèm triệu chứng toàn thân như mệt mỏi, chóng mặt hoặc đau bụng quặn. Những dấu hiệu này phản ánh mức độ mất máu và viêm nhiễm đang diễn ra bên trong cơ thể.

Tại sao tiêu chảy có máu?

Một số nguyên nhân phổ biến gây ra tình trạng tiêu chảy có máu bao gồm: nứt hậu môn, bệnh trĩ, nhiễm trùng, các bệnh lý viêm nhiễm mạn tính, loét dạ dày tá tràng, ung thư đại tràng, hoặc tác dụng phụ từ hóa trị và xạ trị. Cụ thể như sau [1]:

1. Loét dạ dày tá tràng

Loét dạ dày tá tràng là tình trạng niêm mạc dạ dày hoặc tá tràng (đoạn đầu ruột non) bị bào mòn, tạo thành các vết loét sâu vào lớp mô bên dưới. Nguyên nhân chính gồm nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) và sử dụng thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) kéo dài.

Khi vết loét ăn sâu vào mạch máu, máu chảy vào lòng ống tiêu hóa và bị axit dạ dày oxy hóa, khiến phân chuyển màu đen như nhựa đường. Tiêu chảy ra máu do loét dạ dày tá tràng thường đi kèm đau thượng vị (vùng trên rốn), buồn nôn và cảm giác nóng rát sau ăn.

2. Bệnh trĩ

Trĩ là tình trạng các tĩnh mạch ở vùng hậu môn và trực tràng bị giãn phồng bất thường do áp lực kéo dài. Khi búi trĩ bị cọ xát hoặc vỡ trong quá trình đại tiện, máu đỏ tươi sẽ chảy ra và lẫn vào phân hoặc nhỏ giọt xuống bồn cầu. Yếu tố nguy cơ thúc đẩy bệnh trĩ tiến triển bao gồm ngồi lâu, ít vận động, chế độ ăn thiếu chất xơ trong thời gian dài, táo bón mạn tính và mang thai.

3. Nứt hậu môn

Nứt hậu môn là vết rách nhỏ ở lớp niêm mạc mỏng lót bên trong ống hậu môn. Vết rách này thường hình thành khi phân quá cứng hoặc quá lớn đi qua ống hậu môn, gây áp lực cơ học vượt quá sức chịu đựng của mô niêm mạc. Kết quả là máu đỏ tươi xuất hiện trên bề mặt phân hoặc trên giấy vệ sinh.

Tiêu chảy ra máu do nứt hậu môn thường đi kèm cảm giác đau rát khi đại tiện, đôi khi kéo dài vài giờ sau đó. Tình trạng này có thể xảy ra ở nhóm người: sau phẫu thuật trĩ, mắc bệnh trĩ nặng (độ 3 trở lên), bị táo bón mạn tính, phụ nữ sau sinh hoặc có thói quan thường xuyên rặn mạnh.

4. Nhiễm trùng

Tình trạng nhiễm trùng có khả năng phá hủy niêm mạc đường tiêu hóa, dẫn đến tiêu chảy ra máu. Các dạng nhiễm trùng thường gặp bao gồm:

• Nhiễm trùng đường tiêu hóa: Vi khuẩn như Salmonella, Shigella, E. coli hoặc ký sinh trùng Entamoeba histolytica xâm nhập niêm mạc ruột, tạo ra các ổ viêm loét và khiến phân lẫn máu cùng chất nhầy. Đường lây chủ yếu qua thực phẩm hoặc nguồn nước bị ô nhiễm.
• Bệnh lây qua đường tình dục: Một số bệnh nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục như lậu trực tràng, chlamydia hoặc herpes có thể gây viêm loét vùng trực tràng, khiến phân kèm theo máu và chất nhầy khi đại tiện.

5. Các bệnh lý viêm nhiễm khác

Ngoài nhiễm trùng cấp tính, các bệnh viêm ruột mạn tính (IBD) cũng là nguyên nhân gây tiêu chảy ra máu kéo dài. Hai dạng phổ biến của nhóm bệnh này gồm:

• Viêm loét đại tràng (Ulcerative Colitis): Tình trạng viêm lan tỏa ở niêm mạc đại tràng và trực tràng, gây ra các ổ loét nông chảy máu liên tục.
• Bệnh Crohn: Khác với viêm loét đại tràng, bệnh Crohn có thể ảnh hưởng đến bất kỳ đoạn nào của ống tiêu hóa, từ miệng đến hậu môn, với tổn thương xuyên thành ruột. Viêm sâu vào các lớp mô khiến mạch máu bị phá hủy, gây tiêu chảy ra máu kèm sốt, sụt cân và mệt mỏi toàn thân.
• Viêm túi thừa: Túi thừa (túi phình nhỏ trên thành đại tràng) khi bị viêm nhiễm sẽ gây chảy máu từ mạch máu xung quanh, dẫn đến phân lẫn máu đỏ sẫm. Tình trạng này hay gặp ở người trên 40 tuổi và người ăn ít chất xơ.

6. Ung thư đại tràng

Ung thư đại tràng hình thành khi các tế bào niêm mạc ruột già tăng sinh bất thường, tạo khối u xâm lấn vào thành ruột và các mạch máu xung quanh. Quá trình u phát triển khiến bề mặt khối u dễ chảy máu, đặc biệt khi phân di chuyển qua và cọ xát vào vùng tổn thương.

Tiêu chảy ra máu do ung thư đại tràng thường diễn tiến âm thầm ở giai đoạn đầu, với lượng máu nhỏ lẫn trong phân mà mắt thường khó nhận ra (máu ẩn trong phân). Kèm theo đó là thay đổi thói quen đại tiện kéo dài, sụt cân không rõ nguyên nhân và mệt mỏi do thiếu máu mạn tính.

Theo GLOBOCAN 2022 (dự án của Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế – IARC), ung thư đại trực tràng đứng thứ 3 về tỷ lệ mắc mới trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, mỗi năm ghi nhận hơn 16.000 ca mắc mới, phần lớn được phát hiện ở giai đoạn muộn do triệu chứng ban đầu dễ bị bỏ qua.

7. Hóa trị hoặc xạ trị

Hóa trị và xạ trị là hai phương pháp điều trị có tác dụng tiêu diệt tế bào ung thư, nhưng cũng có thể gây tổn thương các tế bào niêm mạc đường tiêu hóa. Trong giai đoạn hóa/xạ trị, tiêu chảy ra máu có thể xảy ra sau vài ngày đến vài tuần, tính từ khi bắt đầu liệu trình. Mức độ chảy máu có thể diễn tiến từ nhẹ (ít máu lẫn trong phân) đến nặng (chảy máu liên tục cần truyền máu).

>>> Tìm hiểu thêm thông tin: Trẻ tiêu chảy ra máu là do đâu?

Đi phân lỏng có máu cần nhập viện không?

Người gặp tình trạng đi phân lỏng có máu cần đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện các dấu hiệu mất máu nghiêm trọng hoặc triệu chứng toàn thân nặng như:

• Chảy máu lượng lớn không tự cầm
• Chóng mặt hoặc ngất xỉu
• Mạch nhanh, huyết áp tụt
• Sốt cao kèm đau bụng dữ dội
• Tiêu phân đen liên tục nhiều lần trong ngày

Với trường hợp người bệnh chảy máu ít, chỉ xuất hiện thoáng qua (vài vệt trên giấy vệ sinh) và không kèm triệu chứng toàn thân nên đi khám chuyên khoa tiêu hóa trong thời gian sớm để được đánh giá nguyên nhân. Tuyệt đối, không nên bỏ qua, không thăm khám, một số bệnh lý nguy hiểm như ung thư đại tràng giai đoạn sớm cũng chỉ gây chảy máu ẩn, ít ỏi.

Các phương pháp giúp xác định nguyên nhân gây bệnh

1. Tình huống khẩn cấp (nếu máu ra quá nhiều)

Trường hợp lượng máu mất nhiều có thể gây ảnh hưởng đến huyết động (huyết áp tụt, mạch nhanh), ưu tiên hàng đầu là ngăn chảy máu/ bù máu trước khi tìm nguyên nhân cụ thể. Các biện pháp cấp cứu thường được thực hiện song song bao gồm:

• Truyền máu và bù dịch: Bổ sung lượng máu đã mất để duy trì huyết áp và cung cấp đủ oxy cho các cơ quan, ngăn ngừa sốc mất máu.
• Chụp CT mạch máu (CT Angiography): Kỹ thuật hình ảnh giúp xác định chính xác vị trí mạch máu đang chảy, từ đó định hướng can thiệp cầm máu qua nội soi hoặc phẫu thuật.
• Nội soi cấp cứu: Trong một số trường hợp, bác sĩ tiến hành nội soi ngay để vừa phát hiện vừa xử trí điểm chảy máu bằng kẹp clip, đốt điện hoặc tiêm thuốc cầm máu tại chỗ.

2. Tình huống không khẩn cấp

Khi tình trạng chảy máu ở mức nhẹ đến trung bình và sinh hiệu ổn định, bác sĩ sẽ tiến hành các phương pháp chẩn đoán chuyên sâu để truy tìm nguyên nhân gốc rễ. Cụ thể:

2.1 Khám hậu môn

Khám hậu môn là bước đầu tiên trong quy trình chẩn đoán, giúp bác sĩ đánh giá nhanh các tổn thương vùng hậu môn trực tràng. Bác sĩ quan sát bên ngoài để phát hiện nứt hậu môn, búi trĩ ngoại hoặc tổn thương da quanh hậu môn, sau đó thực hiện thăm trực tràng bằng ngón tay (digital rectal exam) để kiểm tra khối u, búi trĩ nội hoặc điểm đau bất thường.

2.2 Nội soi đại tràng hoặc đại tràng sigma

Nội soi đại tràng (colonoscopy) là phương pháp tiêu chuẩn để khảo sát toàn bộ chiều dài đại tràng và trực tràng. Bác sĩ đưa ống nội soi mềm có gắn camera qua hậu môn, cho phép quan sát trực tiếp niêm mạc ruột, phát hiện polyp, ổ loét, khối u hoặc vùng viêm.

Trong khi đó, nội soi đại tràng sigma (sigmoidoscopy) tập trung khảo sát đoạn cuối của đại tràng, gồm đại tràng sigma và trực tràng, nơi chiếm tỷ lệ cao các tổn thương gây chảy máu đường tiêu hóa dưới.

Khi phát hiện tổn thương nghi ngờ, bác sĩ có thể sinh thiết (lấy mẫu mô) ngay trong quá trình nội soi để phân tích dưới kính hiển vi. Đây là phương pháp có độ chính xác cao trong chẩn đoán tiêu chảy ra máu liên quan đến ung thư, viêm loét đại tràng hoặc bệnh Crohn.

2.3 Xét nghiệm phân và máu

Xét nghiệm phân giúp phát hiện máu ẩn (không nhìn thấy bằng mắt thường), vi khuẩn gây bệnh, ký sinh trùng hoặc dấu hiệu viêm nhiễm thông qua chỉ số calprotectin trong phân. Song song đó, xét nghiệm máu giúp đánh giá mức độ thiếu máu (hemoglobin, hematocrit), chức năng đông máu và các chỉ số viêm (CRP, bạch cầu).

Sự kết hợp hai loại xét nghiệm này cung cấp bức tranh tổng thể về tình trạng tiêu chảy ra máu, giúp bác sĩ thu hẹp phạm vi nguyên nhân trước khi chỉ định thêm các kỹ thuật hình ảnh chuyên sâu.

Có thể điều trị tiêu chảy ra máu bằng cách nào?

Các hướng điều trị chính bao gồm:

• Bù nước và điện giải
• Truyền máu (nếu mất máu nhiều hoặc có dấu hiệu thiếu máu)
• Điều trị nguyên nhân: Tùy thuộc vào chẩn đoán, bác sĩ chỉ định phác đồ phù hợp. Ví dụ, chỉ định kháng sinh diệt H. pylori cho loét dạ dày, thuốc chống viêm cho bệnh viêm ruột (IBD), phẫu thuật cắt trĩ hoặc hóa/xạ trị cho ung thư đại tràng.
• Cầm máu qua nội soi: Sử dụng kẹp clip, đốt điện hoặc tiêm thuốc cầm máu trực tiếp tại vị trí tổn thương khi chảy máu cấp từ ổ loét hoặc mạch máu bị vỡ.

Điểm mấu chốt là không nên tự điều trị tại nhà khi phân có máu, đặc biệt khi tình trạng kéo dài hoặc tái phát. Việc đến cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác giúp tránh bỏ sót các bệnh lý nghiêm trọng tiềm ẩn.

Nên làm gì để phòng ngừa tiêu chảy có máu?

Để phòng ngừa tiêu chảy có máu, mỗi người nên xây dựng thói quen sinh hoạt và ăn uống khoa học, cụ thể:

• Tăng cường chất xơ trong chế độ ăn
• Uống đủ 1,5-2 lít nước mỗi ngày
• Tránh rặn mạnh khi đại tiện
• Giữ vệ sinh an toàn thực phẩm, gồm rửa tay trước khi ăn, nấu chín thức ăn và uống nước sạch để phòng ngừa nhiễm trùng đường tiêu hóa.
• Duy trì vận động, hạn chế ngồi một chỗ quá lâu, kết hợp tập thể dục vừa sức ít nhất 30 phút mỗi ngày để thúc đẩy nhu động ruột.
• Tầm soát đại trực tràng định kỳ theo khuyến cáo của bác sĩ (thường mỗi 5-10 năm đối với người nguy cơ trung bình từ 45 tuổi).
• Tham khảo ý kiến bác sĩ về việc dùng thuốc, tránh tự ý sử dụng lâu dài để giảm nguy cơ tổn thương hệ tiêu hóa.

Tóm lại, tiêu chảy ra máu là tín hiệu cảnh báo không nên chủ quan, dù lượng máu xuất hiện ít hay nhiều. Mỗi người cần lắng nghe cơ thể, theo dõi những thay đổi bất thường trong phân và chủ động thăm khám chuyên khoa tiêu hóa khi phát hiện dấu hiệu nghi ngờ tiêu chảy bất thường. Phát hiện sớm và can thiệp kịp thời là “chìa khóa” để bảo vệ sức khỏe đường ruột lâu dài.