Điều trị tay chân miệng ở trẻ em cần dựa trên mức độ bệnh, tập trung điều trị hỗ trợ, giảm triệu chứng, đảm bảo dinh dưỡng và đặc biệt là theo dõi sát để phát hiện sớm biến chứng. Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu bệnh tay chân miệng, vì vậy không có thuốc hay biện pháp nào được chứng minh có thể làm bệnh khỏi ngay. Cách nhanh hết tay chân miệng an toàn nhất là trẻ được phân độ đúng, chăm sóc phù hợp và chuyển điều trị tại bệnh viện kịp thời nếu xuất hiện dấu hiệu nặng.
Theo Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị bệnh tay chân miệng ban hành kèm Quyết định 292/QĐ-BYT, các nguyên tắc chính gồm cấp cứu và xử trí kịp thời trường hợp nặng; phân độ chính xác để điều trị phù hợp; điều trị hỗ trợ vì chưa có thuốc đặc hiệu; theo dõi sát để phát hiện sớm biến chứng; đồng thời đảm bảo dinh dưỡng và nâng cao thể trạng cho trẻ. (1)
Điểm quan trọng là bố mẹ không nên tự xác định mức độ bệnh dựa trên vài triệu chứng quan sát tại nhà. Việc phân độ tay chân miệng cần được nhân viên y tế đánh giá vì đây là cơ sở quyết định trẻ có thể theo dõi ngoại trú hay cần điều trị nội trú, cấp cứu hoặc hồi sức tích cực.
Bệnh tay chân miệng được phân thành 4 mức độ chính:
Tay chân miệng độ 1 không có biến chứng được điều trị ngoại trú và theo dõi tại cơ sở y tế. Trẻ độ 1 thường chỉ có phát ban tay chân miệng và/hoặc loét miệng, chưa xuất hiện biểu hiện biến chứng thần kinh, tim mạch hoặc hô hấp.
Dưới đây là các hướng dẫn điều trị tay chân miệng đối với trẻ độ 1 gồm:
Trẻ được phân loại tay chân miệng độ 2 cần điều trị nội trú tại bệnh viện, do bệnh đã có biểu hiện biến chứng thần kinh. Độ 2 được chia thành 2a và 2b để bác sĩ lựa chọn mức theo dõi và xử trí phù hợp.
Ở độ 2a, trẻ tiếp tục được điều trị hỗ trợ như độ 1 nhưng cần theo dõi sinh hiệu và diễn tiến thần kinh tại bệnh viện. Hướng dẫn có phác đồ thuốc cụ thể như phenobarbital và hướng dẫn hạ sốt trong những trường hợp phù hợp, tuy nhiên đây là thuốc phải được bác sĩ chỉ định và theo dõi, bố mẹ tuyệt đối không tự mua cho trẻ sử dụng.
Độ 2b là tình trạng biến chứng thần kinh nặng hơn. Trẻ có thể cần được theo dõi tại phòng cấp cứu hoặc hồi sức, hỗ trợ oxy, kiểm soát triệu chứng thần kinh và sử dụng các thuốc, immunoglobulin hay biện pháp chống phù não theo chỉ định chuyên môn.
Tay chân miệng độ 3 phải được điều trị tại đơn vị hồi sức tích cực, vì trẻ đã có rối loạn thần kinh thực vật nặng và nguy cơ suy hô hấp, tuần hoàn.
Điều trị có thể bao gồm hỗ trợ oxy, đánh giá chỉ định đặt nội khí quản và thở máy, thuốc kiểm soát biểu hiện thần kinh, immunoglobulin, thuốc hỗ trợ tim mạch, điều chỉnh nước và điện giải, điều trị hạ đường huyết, co giật hoặc phù não nếu xuất hiện. Một số trường hợp rất nặng có thể cần lọc máu liên tục. Các biện pháp này chỉ được thực hiện trong môi trường hồi sức với theo dõi chặt chẽ.
Độ 4 là mức độ nặng nhất, có suy hô hấp hoặc tuần hoàn và cần điều trị hồi sức tích cực ngay. Trẻ có thể có ngưng thở, rối loạn nhịp thở, tím tái, giảm SpO2, phù phổi cấp hoặc sốc.
Điều trị tại bệnh viện có thể bao gồm đặt nội khí quản và thở máy, chống sốc, sử dụng thuốc hỗ trợ tim mạch, điều chỉnh rối loạn điện giải, đường huyết, kiềm toan và đông máu; immunoglobulin, lọc máu liên tục hoặc ECMO được cân nhắc trong những trường hợp đáp ứng tiêu chuẩn chuyên môn.
Như vậy, càng lên phân độ cao, mục tiêu điều trị càng chuyển từ giảm triệu chứng sang kiểm soát biến chứng thần kinh, hô hấp và tuần hoàn, đồng thời duy trì chức năng sống của trẻ.
>> Xem thêm: Hiểu rõ tay chân miệng độ 4 và hướng chữa trị
Không có phương pháp làm tay chân miệng hết ngay trong một hoặc vài ngày. Cách nhanh hết tay chân miệng an toàn là điều trị hỗ trợ đúng, duy trì ăn uống và nước, giảm đau sốt phù hợp, cho trẻ nghỉ ngơi và theo dõi sát dấu hiệu chuyển nặng.
Bố mẹ có thể hỗ trợ quá trình hồi phục của trẻ bằng các biện pháp sau:
Loét miệng có thể khiến trẻ đau, bỏ ăn hoặc bú kém. Nên cho trẻ ăn thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu, nguội mát và chia nhỏ bữa. Trẻ còn bú tiếp tục được bú mẹ. Đây cũng chính là chế độ dinh dưỡng được Bộ Y tế khuyến nghị đối với tay chân miệng độ 1.
Không cần ép trẻ ăn thật nhiều trong một bữa. Mục tiêu quan trọng hơn là giúp trẻ có thể ăn, uống đều đặn và tránh tình trạng mất nước.
Sốt và đau do loét miệng có thể khiến trẻ khó chịu, ngủ kém và từ chối ăn uống. Hạ sốt, giảm đau đúng chỉ định giúp trẻ dễ chịu và ăn uống tốt hơn.
Quyết định 292/QĐ-BYT có hướng dẫn sử dụng paracetamol hoặc ibuprofen tùy trường hợp và độ tuổi, đồng thời không sử dụng aspirin cho trẻ trong phác đồ tay chân miệng. Việc tính liều phải dựa trên cân nặng và tình trạng cụ thể của trẻ, vì vậy bố mẹ nên thực hiện theo chỉ định của bác sĩ thay vì tự tăng liều hoặc phối hợp nhiều thuốc hạ sốt.
Đối với tay chân miệng độ 1, Quyết định 292 cho phép sử dụng thuốc băng niêm mạc đường tiêu hóa antacid để làm dịu tổn thương miệng, đồng thời khuyến nghị vệ sinh răng miệng.
Không nên tự ý sử dụng hàng loạt gel gây tê, thuốc bôi, thuốc dân gian hay sản phẩm quảng cáo giúp “khô mụn nhanh” khi chưa được bác sĩ đánh giá. Việc giảm đau miệng nhằm giúp trẻ ăn uống tốt hơn, không phải để tiêu diệt virus.
>> Xem thêm: Thuốc bôi tay chân miệng cho trẻ
Các bóng nước trên da không cần được chọc vỡ để bệnh “nhanh hết”. Hướng dẫn của Bộ Y tế yêu cầu không làm vỡ mụn nước. Với những mụn nước đã vỡ, có thể cân nhắc dung dịch sát khuẩn như povidone-iodine hoặc xanh methylene theo hướng dẫn phù hợp.
Do đó, nên bỏ khuyến nghị sử dụng thường quy nano bạc hoặc nhiều loại dung dịch bôi khác nếu không có chỉ định hay nguồn hướng dẫn rõ ràng.
Trẻ nên được nghỉ ngơi, hạn chế hoạt động quá sức và tránh những tác động khiến trẻ kích thích, quấy khóc kéo dài. Đây là một phần trong điều trị hỗ trợ độ 1 theo Quyết định 292/QĐ-BYT.
Điểm quan trọng nhất trong điều trị tay chân miệng không phải sử dụng càng nhiều thuốc càng tốt mà là nhận biết sớm thời điểm bệnh chuyển nặng. Vì vậy, bố mẹ cần đưa trẻ tái khám đúng hẹn và tái khám ngay nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường.
Không có thuốc uống đặc hiệu tiêu diệt virus gây tay chân miệng. Thuốc được sử dụng tùy triệu chứng và phân độ bệnh, ví dụ thuốc hạ sốt, giảm đau ở bệnh nhẹ hoặc các thuốc chuyên biệt tại bệnh viện khi đã xuất hiện biến chứng. Bố mẹ không nên tự mua thuốc theo đơn của trẻ khác vì cùng mắc tay chân miệng nhưng phân độ, cân nặng, triệu chứng và nguy cơ biến chứng có thể khác nhau.
Ngoài ra, kháng sinh cũng không phải thuốc điều trị thường quy cho bệnh tay chân miệng do bệnh có nguyên nhân virus. Trong Quyết định 292/QĐ-BYT, kháng sinh được đề cập ở điều trị độ 4 và chỉ sử dụng khi có bội nhiễm hoặc chưa loại trừ được bệnh nhiễm khuẩn nặng khác.
>> Tìm hiểu thêm:
>> Tìm hiểu thêm: Những sai lầm về tay chân miệng ở trẻ em khiến bệnh trở nặng
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Điều trị tay chân miệng đúng không phải là tìm càng nhiều thuốc càng tốt mà là phân độ đúng, điều trị hỗ trợ phù hợp và phát hiện sớm dấu hiệu chuyển nặng. Trẻ độ 1 có thể điều trị ngoại trú và được gia đình chăm sóc tại nhà theo hướng dẫn; từ độ 2 cần điều trị nội trú, còn độ 3 và độ 4 cần chăm sóc hồi sức chuyên sâu.
