Tay chân miệng là bệnh do virus thường gặp ở trẻ em, chủ yếu gây các triệu chứng tại chỗ, liên quan đến tay, chân, miệng và đôi khi là bộ phận sinh dục và mông của trẻ. Bệnh xuất hiện rải rác quanh năm, thường tập trung vào khoảng tháng 3-5 hoặc 9-12. Vậy virus tay chân miệng là virus nào? Phòng ngừa tay chân miệng cho trẻ như thế nào là hiệu quả?
Bệnh tay chân miệng có thể do nhiều virus thuộc nhóm enterovirus gây ra. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, các tác nhân thường gặp gồm Coxsackievirus A6 (CVA6), Coxsackievirus A10 (CVA10), Coxsackievirus A16 (CVA16) và Enterovirus 71 (EV71). Tỷ lệ lưu hành của từng loại virus tay chân miệng có thể thay đổi theo khu vực và từng thời kỳ, vì vậy không có một virus duy nhất luôn chiếm ưu thế trong mọi đợt dịch. (1) (2)
Coxsackievirus A16 là một trong những tác nhân được ghi nhận từ lâu và phổ biến của bệnh tay chân miệng. CVA16 cùng EV-A71 từng là hai virus chiếm ưu thế trong nhiều đợt dịch tay chân miệng trước khi CVA6 và các enterovirus khác ngày càng được phát hiện nhiều hơn. Bệnh do CVA16 thường gây các biểu hiện điển hình như sốt, loét hoặc phỏng nước trong miệng, phát ban và bóng nước ở bàn tay, bàn chân.
Phần lớn trường hợp liên quan CVA16 có diễn tiến nhẹ và tự giới hạn. So với EV-A71, CVA16 nhìn chung ít liên quan hơn đến các biến chứng thần kinh nghiêm trọng. Tuy nhiên, mức độ bệnh ở từng trẻ vẫn cần được đánh giá dựa trên biểu hiện lâm sàng, không nên mặc định rằng nhiễm CVA16 luôn là bệnh nhẹ.
Coxsackievirus A6 là virus tay chân miệng ngày càng được ghi nhận trong các đợt bùng phát tại nhiều quốc gia. Khác với thể bệnh điển hình chủ yếu có tổn thương ở miệng, lòng bàn tay và lòng bàn chân, CVA6 có thể gây tổn thương da lan rộng hơn, xuất hiện ở tay, chân, mặt, thân mình, mông hoặc các vùng khác. Một số trường hợp có biểu hiện da không điển hình nên dễ nhầm với thủy đậu hoặc các bệnh có bóng nước khác.
Một đặc điểm khác đã được ghi nhận ở tay chân miệng liên quan CVA6 là bất thường móng hoặc bong, rụng móng sau khi bệnh cấp tính đã cải thiện. Hiện tượng này thường xuất hiện muộn hơn các triệu chứng ở da và miệng, do đó phụ huynh có thể phát hiện khi trẻ đã gần hoặc hoàn toàn khỏi bệnh tay chân miệng.
Coxsackievirus A10 cũng là một trong những enterovirus có thể gây bệnh tay chân miệng và hiện được ghi nhận cùng với CVA16, CVA6 và EV-A71. CVA10 có thể gây sốt, tổn thương niêm mạc miệng và phát ban hoặc bóng nước ở tay, chân tương tự các tác nhân tay chân miệng khác.
Mức độ lưu hành của CVA10 khác nhau giữa từng khu vực và từng thời điểm. Một số nghiên cứu đã ghi nhận CVA10 ở cả các trường hợp tay chân miệng nhẹ và nặng, vì vậy không nên xem virus này chỉ gây bệnh nhẹ. Tuy nhiên, bằng chứng hiện có cũng không cho phép dự đoán một trẻ sẽ diễn tiến nặng chỉ dựa trên việc xác định nhiễm CVA10.
Enterovirus A71 là loại virus tay chân miệng đặc biệt được quan tâm, vì có liên quan nhiều hơn đến các trường hợp bệnh nặng và biến chứng thần kinh. EV-A71 có thể gây những biểu hiện tay chân miệng thông thường như sốt, loét miệng và phát ban, nhưng cũng có thể liên quan đến các biến chứng ở hệ thần kinh trung ương. Bộ Y tế lưu ý các trường hợp tay chân miệng có biến chứng nặng thường liên quan đến EV71.
Các biến chứng thần kinh có thể gặp ở bệnh liên quan EV-A71 gồm viêm màng não, viêm não, viêm thân não hoặc các rối loạn thần kinh khác. Tuy nhiên, nhiễm EV-A71 không đồng nghĩa trẻ chắc chắn sẽ diễn tiến nặng; nhiều trường hợp vẫn có biểu hiện nhẹ và tự giới hạn. Vì vậy, việc đánh giá mức độ bệnh vẫn cần dựa trên các dấu hiệu lâm sàng và diễn tiến thực tế của trẻ.
Mặc dù CVA16, CVA6, CVA10 và EV-A71 đều có thể gây bệnh tay chân miệng với các biểu hiện tương tự như sốt, tổn thương miệng và phát ban hoặc phỏng nước ở tay chân, các virus này vẫn có sự khác nhau về mức độ lưu hành, khả năng liên quan đến bệnh nặng và đáp ứng miễn dịch sau nhiễm. Vì biểu hiện lâm sàng giữa các type virus có thể khá giống nhau, không thể xác định chính xác tác nhân chỉ dựa trên triệu chứng bên ngoài.
Trong 4 tác nhân thường gặp, EV-A71 được quan tâm nhiều nhất về nguy cơ bệnh nặng. Hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam ghi nhận các trường hợp tay chân miệng có biến chứng nặng thường liên quan đến EV71. Virus này có thể liên quan đến các biến chứng thần kinh như viêm não, viêm màng não và các rối loạn thần kinh khác. Trong khi đó, CVA16, CVA6 và CVA10 cũng có thể gây bệnh từ nhẹ đến nặng nhưng nhìn chung không được ghi nhận có mối liên quan với biến chứng nặng nổi bật như EV-A71.
Về dịch tễ, type virus chiếm ưu thế có thể thay đổi theo khu vực và từng thời kỳ. EV-A71 và CVA16 từng là những tác nhân được ghi nhận phổ biến trong nhiều đợt dịch, trong khi CVA6 ngày càng được phát hiện nhiều hơn. CVA10 cũng nằm trong nhóm 4 type enterovirus thường gặp gây tay chân miệng. Vì vậy, không nên mặc định một loại virus duy nhất luôn là nguyên nhân chính của bệnh tay chân miệng ở mọi thời điểm.
| Virus | Điểm khác biệt đáng chú ý |
| CVA16 | Là một trong những tác nhân được ghi nhận từ lâu của bệnh tay chân miệng; có thể gây biểu hiện bệnh điển hình và mức độ bệnh khác nhau. |
| CVA6 | Ngày càng được ghi nhận nhiều hơn trong dịch tễ tay chân miệng và hiện là một trong những type virus thường gặp. |
| CVA10 | Là một trong 4 type enterovirus thường gặp gây tay chân miệng, có thể cùng lưu hành với CVA16, CVA6 và EV-A71. |
| EV-A71 | Được đặc biệt lưu ý vì có liên quan rõ hơn với tay chân miệng nặng và các biến chứng thần kinh. |
Một điểm khác biệt quan trọng khác nằm ở tính đặc hiệu của đáp ứng miễn dịch. Nghiên cứu trên bệnh nhân tay chân miệng tại Việt Nam cho thấy sau nhiễm, cơ thể tạo đáp ứng kháng thể mạnh chủ yếu đối với chính type virus đã gây bệnh, trong khi khả năng trung hòa chéo giữa EV-A71, CVA6, CVA10 và CVA16 khá hạn chế. Điều này giúp giải thích vì sao một người từng mắc tay chân miệng vẫn có thể mắc lại khi nhiễm một type enterovirus khác.
Theo bác sĩ Bảo Hân từ BVĐK Tâm Anh cho biết, virus tay chân miệng có thể tồn tại khá lâu trong cơ thể và môi trường bên ngoài.
Thời gian ủ bệnh của virus tay chân miệng thường kéo dài từ 3 – 7 ngày. Sau đó, bệnh gây các triệu chứng như sốt, loét miệng, phát ban tay chân xuất hiện và kéo dài khoảng 7 – 10 ngày. Sau khi khỏi bệnh, virus vẫn có thể tồn vài tuần trong dịch tiết đường hô hấp (nước bọt, dịch mũi họng), đặc biệt trong phân của trẻ.
Virus gây bệnh tay chân miệng có thể tồn tại lâu trong môi trường ngoài cơ thể, đặc biệt là ở những nơi ẩm ướt, độ pH từ 3 – 9, ít ánh sáng, nhiệt độ thấp. Ở nhiệt độ thường, virus có thể sống vài ngày đến vài tuần trên bề mặt đồ vật như đồ chơi, bàn ghế, tay nắm cửa hay sàn nhà. Ở môi trường có nhiệt độ lạnh – 40 độ C, virus Enterovirus A71 có thể tồn tại đến 3 tuần.
Enterovirus A71 chỉ bị bất hoạt ở môi trường có nhiệt độ 560 độ C trong 30 phút hoặc khi tiếp xúc với tia cực tím, tia gamma, nước Javel (2% Sodium hypochlorite), Chlorine tự do.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Hy vọng những thông tin trên đã giúp bố mẹ hiểu rõ hơn về các loại virus tay chân miệng và sự khác biệt giữa từng tác nhân. Do trẻ vẫn có thể mắc tay chân miệng nhiều lần khi nhiễm các type virus khác nhau, bố mẹ cần chủ động thực hiện các biện pháp phòng bệnh, theo dõi sức khỏe và đưa trẻ đi khám khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.
