Người tiểu đường type 2 có nguy cơ bị cắt cụt chân cao gấp 25 lần so với người không mắc bệnh. Tiểu đường type 2 còn gây nhiều biến chứng tim mạch, đột quỵ, mù lòa, suy thận… Việt Nam hiện có khoảng 5 triệu người bị tiểu đường, trong đó chủ yếu tiểu đường type 2. Do đó, người bệnh tiểu đường cần có chế độ ăn uống hợp lý để kiểm soát lượng đường trong máu. Bài viết dưới đây sẽ chia sẻ cụ thể hơn về chế độ ăn cho người tiểu đường type 2.
Các chất dinh dưỡng sẽ tạo ra năng lượng là một nguồn quan trọng của các hoạt động sống, vận động cơ thể và năng lượng được biểu thị bằng đơn vị kcal. Thực phẩm chứa glucid, protid, lipid chính là những nguồn năng lượng.
Người bệnh tiểu đường vẫn cần bổ sung tinh bột để cung cấp năng lượng cho cơ thể, nhưng lượng carbohydrate nên được cá thể hóa dựa trên nhu cầu năng lượng, mức độ vận động, cân nặng, thuốc đang sử dụng và mục tiêu kiểm soát đường huyết.
Nên ưu tiên các nguồn carbohydrate giàu chất xơ, ít qua chế biến như ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, khoai và rau củ; đồng thời hạn chế đường bổ sung, bánh kẹo, nước ngọt và thực phẩm chứa nhiều tinh bột tinh chế. Việc phân bố lượng tinh bột hợp lý giữa các bữa ăn cũng giúp hạn chế đường huyết tăng nhanh sau ăn.
Các thực phẩm như cơm, bánh mì, khoai, bắp, bún, mì hoặc cháo đều cung cấp carbohydrate. Khẩu phần cụ thể của từng loại thực phẩm cần được điều chỉnh phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng và khả năng kiểm soát đường huyết của từng người, thay vì áp dụng một mức cố định cho tất cả người bệnh.
Nhu cầu chất đạm của người bệnh tiểu đường không nên áp dụng một mức cố định cho mọi trường hợp mà cần được xác định dựa trên tuổi, cân nặng, tình trạng dinh dưỡng, mức độ hoạt động, chức năng thận và các bệnh lý đi kèm.
Người bệnh nên lựa chọn nguồn protein phù hợp như cá, thịt nạc, thịt gia cầm, trứng, sữa và các chế phẩm từ sữa phù hợp, đồng thời kết hợp protein thực vật từ đậu, đậu phụ, các loại hạt. Nên hạn chế thịt chế biến sẵn, thịt nhiều mỡ và các món chiên rán để hỗ trợ kiểm soát cân nặng và giảm nguy cơ tim mạch.
Với người mắc bệnh thận do đái tháo đường, lượng protein cần được điều chỉnh theo chức năng thận và tình trạng bệnh. Người bệnh không nên tự ý tăng hoặc giảm đạm quá mức mà cần thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Cá, đặc biệt các loại cá giàu chất béo không bão hòa như cá hồi, cá thu hoặc cá mòi, có thể được đưa vào chế độ ăn cân bằng để bổ sung protein và hỗ trợ sức khỏe tim mạch.
Trong khẩu phần ăn của người đái tháo đường cũng rất cần chất béo để cung cấp năng lượng (bù lại phần năng lượng do glucid cung cấp bị giảm đi). Nên ăn các chất béo không bão hòa có trong các loại dầu hạt (dầu đậu nành, dầu mè, dầu hướng dương…).
Tỉ lệ năng lượng do chất béo nên là 20% – 35% tổng số năng lượng khẩu phần (người bình thường là 18 – 20%), không nên vượt quá 35%.
Hạn chế các loại chất béo bão hòa (mỡ động vật), các loại chất béo đã qua chế biến (margarin, các loại dầu ăn có nguồn gốc hóa học hay đã qua chiên xào rồi dùng lại) vì dễ gây xơ vữa động mạch.
Rau củ quả là một trong những món ăn thường thấy, đóng vai trò quan trọng trong việc bổ sung nguồn dinh dưỡng tự nhiên vitamin, khoáng chất giúp cơ thể nâng cao sức đề kháng. Các thành phần này thường có trong rau quả tươi.
Ăn nhiều chất xơ sẽ giúp bạn cảm thấy no nhanh hơn, do đó có thể giảm bớt khẩu phần ăn, dẫn đến giảm cân. Một loại củ cũng rất tốt cho sức khỏe như: bông cải xanh, mướp đắng, hành tây, rau bắp cải, súp lơ, rau dền, rau diếp cá,…
Ngoài ra, cà rốt cung cấp beta-carotene, chất xơ cùng nhiều vitamin và khoáng chất. Đây là loại rau không chứa nhiều tinh bột và có chỉ số đường huyết tương đối thấp, vì vậy có thể được bổ sung với khẩu phần phù hợp trong chế độ ăn của người đái tháo đường. Tuy nhiên, chưa có đủ bằng chứng để khẳng định cà rốt hoặc beta-carotene có tác dụng trực tiếp làm giảm đường huyết. (2)
Với những bệnh nhân đã lớn tuổi nên ăn lá rau ăn với mức độ vừa phải. Không nên ăn nhiều rau bởi cung cấp quá nhiều chất xơ cũng gây nên khó tiêu hóa.
Mục tiêu: Lượng muối tiêu thụ dưới 2.300 mg natri/ngày.
Nội mạc mạch máu của bệnh nhân tiểu đường rất nhạy cảm với muối so với người bình thường vì thế nguy cơ tăng huyết áp khi sử dụng nhiều chất muối ngay cả giai đoạn tiền tiểu đường. Vì thế người bệnh tiểu đường nên hạn chế muối, tiêu thụ dưới 2.300 mg natri/ngày. Giảm hơn nữa lượng muối ăn vào khoảng 1.500 mg natri/ngày có thể có lợi cho hạ huyết áp trong một số trường hợp.
Tuy nhiên, một số nghiên cứu khác đã khuyến cáo nên thận trọng khi hạn chế muối đến 1.500 mg natri/ngày ở những người bệnh có bệnh tăng huyết áp đi kèm. (1.500mg muối khoảng 1/2 thìa cafe muối, hoặc 1 thìa nước mắm nhỏ).
Đường trong trái cây là loại đường fructose. Đường fructose làm tăng đường huyết chậm hơn đường sucrose (đường mía), do đó bệnh nhân đái tháo đường có thể dùng được.
Nên ăn những loại trái cây có màu đậm. Trái cây có màu đậm thường có nhiều loại vitamin, chất khoáng cần thiết cho tim mạch, sức khỏe nói chung.
Khi đã ăn trái cây thì nên bớt lượng chất bột trong bữa ăn hàng ngày với liều lượng tương đương.
Tuyệt đối không được ăn trái cây để thay các loại thực phẩm khác.
Chú ý không nên dùng nước ép trái cây, khi đó mất lượng chất xơ có trong trái cây, làm đường- huyết có thể tăng cao.
Bản thân chất đường, dù là đường trong trái cây hay đường mía đều làm tăng mức đường huyết, tăng nồng độ các loại mỡ không tốt cho tim mạch (tăng triglyceride, giảm HDL- cholesterol) vì vậy nên dùng với lượng vừa phải. Khoảng 10 gam 1 suất trái cây: tương đương ½ quả táo, ½ quả lê, ½ quả cam, ½ quả ổi, 4 quả nho, 4 quả vải, 4 quả chôm chôm, 1 lát nho (1cm) đu đủ hoặc thơm, dưa hấu…).
Bệnh nhân đái tháo đường vẫn có thể uống được sữa, dùng các thực phẩm chế biến từ sữa. Tuy nhiên nên dùng những loại sữa không đường, hay các loại sữa được chế biến đặc biệt cho bệnh nhân đái tháo đường.
Người bệnh đái tháo đường không nhất thiết phải kiêng hoàn toàn sữa trước khi ngủ. Sữa chứa lactose, một loại carbohydrate có thể ảnh hưởng đến đường huyết, vì vậy lượng sữa và thời điểm uống cần được tính trong tổng khẩu phần và điều chỉnh theo tình trạng kiểm soát đường huyết của từng người. Nếu thường xuyên có đường huyết cao vào ban đêm hoặc buổi sáng, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh bữa tối và bữa phụ trước khi ngủ. (3)
Vào những ngày mệt mỏi hay bị bệnh, có thể dùng những loại sữa đóng hộp sẵn thay thế bữa ăn (với năng lượng tương đương). Ngoài ra có thể ăn cháo, mì, hay bánh mì rẻ tiền, dễ kiếm hơn.
Thêm vào nữa việc ăn những thức ăn như phủ tạng động vật, thực phẩm chế biến sẵn như xúc xích , lạp xưởng, thịt nguội, cũng góp phần ảnh hưởng tới sức khỏe.
Một số loại như: nước ngọt, nước mía bánh kẹo ngọt chỉ nên sử dụng cho trường hợp cấp cứu hạ đường huyết.
Trong cơ thể người lớn 40-50% là nước, còn trẻ em 60-80%.
Nước có khả năng cung cấp nguồn chất khoáng, vận chuyển chất dinh dưỡng cần thiết cho các tế bào, nuôi dưỡng tế bào trong mọi hoạt động trong cơ thể. Nên việc bổ sung đủ nước ở bệnh nhân đái tháo đường có ý nghĩa quan trọng.
Công thức tính: Trọng lượng cơ thể/ 0,03 = Số nước cần uống 1 ngày (ml).
Uống nước đun sôi để nguội là tốt nhất.
Với người bệnh đái tháo đường không hẳn cấm rượu bia tuyệt đối mà vẫn có thể uống được nhưng ở trong khoảng cho phép.
Tổ chức Y tế thế giới, lập cách tính một đơn vị uống chuẩn chứa 10g cồn, để ước tính lượng rượu, bia sử dụng tương ứng với cồn sinh ra trong cơ thể người. Đơn vị này tương đương: 1 chén rượu dung tích 30ml bằng 1 ly rượu vang 100ml, bằng 1 ly bia hơi 330 ml, bằng 2/3 chai hoặc lon bia 5 độ 330ml.
Không thể có một chế độ ăn áp dụng chung cho mọi người mà cần xây dựng một chế độ ăn thích hợp cho từng cá nhân. Chế độ ăn riêng cho từng cá nhân phụ thuộc vào các yếu tố sau:
>> Tìm hiểu thêm: Gợi ý thực đơn cho người bị tiểu đường tuýp 2 trong 7 ngày
Với những hiểu biết, kết hợp với chế độ ăn uống hợp lý, tập thể dục thường xuyên đều đặn (ít nhất 30 phút/ngày ); sử dụng thuốc, kiểm tra đường huyết thường xuyên nhờ sự hướng dẫn, chăm sóc tận tình của đội ngũ y bác sĩ Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh. Gia đình người bệnh sẽ biết cách kiểm soát tốt đường huyết, người bị tiểu đường có thể có một cuộc sống vui khoẻ như những người bình thường khác.
Có. Các loại trái cây thường có chỉ số GI thấp vì chúng chứa nhiều đường fructose, nhiều chất xơ, các loại vitamin, khoáng chất cần thiết cho cơ thể. Người bệnh tiểu đường loại 2 có thể ăn bất kỳ loại trái cây nào (nếu không bị dị ứng) nhưng phải phù hợp với lượng carbohydrate trong kế hoạch thực phẩm hàng ngày, ăn vừa đủ, tránh ăn một lượng lớn trái cây ngọt cùng lúc. (4)
Có. Nếu người bệnh tiểu đường đang điều trị bằng insulin hoặc một số loại thuốc trị tiểu đường gây nguy cơ bị hạ đường huyết (lượng đường trong máu thấp) thì có thể ăn nhẹ giữa các bữa ăn để giúp duy trì lượng đường trong máu. (5)
Những món ăn nhẹ này nên chứa một số carbohydrate tinh bột. Tuy nhiên, ăn vặt thường xuyên có thể gây khó khăn cho việc duy trì cân nặng khỏe mạnh, điều này có thể ảnh hưởng đến việc kiểm soát bệnh tiểu đường.
BVĐK Tâm Anh có chuyên khoa Nội tiết – Đái tháo đường với các chuyên gia giàu kinh nghiệm đến từ những bệnh viện uy tín tại Việt Nam, kết hợp chặt chẽ với các chuyên gia nước ngoài trong việc khám, chẩn đoán, điều trị và tư vấn chăm sóc sức khỏe bệnh Nội tiết – Đái tháo đường giúp người bệnh an tâm trong việc chữa trị.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Chế độ ăn cho người tiểu đường type 2 rất quan trọng trong việc điều chỉnh lượng đường trong máu, tránh những biến chứng gây bệnh tim mạch, thận, thần kinh, mắt… Do đó, người bệnh cần đến những gặp bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng chuyên khoa Nội tiết – Đái tháo đường để được hướng dẫn chế độ ăn phù hợp với từng tình trạng bệnh.
