Suy tim và đái tháo đường: Mối quan hệ đầy vấn đề

Suy tim và đái tháo đường là hai bệnh mạn tính nguy hiểm thường đi kèm và làm trầm trọng lẫn nhau. Đường huyết cao kéo dài phá hủy hệ thống mạch máu, dẫn đến suy yếu cơ tim, trong khi tim hoạt động kém lại làm rối loạn chuyển hóa nặng nề hơn. Việc nhận biết sớm các triệu chứng để thăm khám kịp thời là vô cùng quan trọng.

Suy tim và đái tháo đường có liên quan gì?

Suy tim là tình trạng cơ tim bị tổn thương, suy yếu hoặc xơ cứng, làm giảm sút nghiêm trọng khả năng co bóp và bơm máu đi nuôi cơ thể. Hậu quả là các cơ quan không nhận đủ oxy và dưỡng chất cần thiết để hoạt động, đồng thời gây ứ đọng dịch thừa tại phổi và các mô vùng thấp như chân, bụng.

Mối liên hệ giữa suy tim và đái tháo đường là một vòng xoắn bệnh nguy hiểm. Người bệnh đái tháo đường có nguy cơ phát triển suy tim cao gấp 2 – 4 lần so với người bình thường.

Sự gia tăng đường huyết mạn tính thúc đẩy quá trình stress oxy hóa và hình thành các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs). Các chất này trực tiếp làm hỏng lớp nội mạc mạch máu, gây xơ vữa động mạch vành và làm giảm lượng máu nuôi cơ tim. Đồng thời, tình trạng kháng insulin khiến tế bào cơ tim không thể sử dụng glucose làm năng lượng hiệu quả, buộc phải chuyển sang sử dụng axit béo, gây tiêu hao nhiều oxy hơn và làm suy giảm chức năng co bóp. Theo thời gian, cơ tim trở nên xơ cứng, phì đại và suy yếu.

Ngược lại, khi tim bị suy, khả năng bơm máu giảm sút khiến tuyến tụy và các cơ xương không nhận đủ lượng máu cần thiết. Điều này làm trầm trọng thêm tình trạng đề kháng insulin và suy giảm chức năng tiết insulin, khiến việc kiểm soát mức đường huyết trở nên cực kỳ khó khăn.

Ai có nguy cơ cao mắc đồng thời suy tim và đái tháo đường?

Tình trạng suy tim kèm đái tháo đường không chỉ xảy ra ở người cao tuổi mà đang ngày càng trẻ hóa. Bất kỳ ai cũng có thể rơi vào nhóm rủi ro cao nếu mang các yếu tố sau:

• Mắc đái tháo đường type 2 lâu năm: Thời gian mắc bệnh càng dài, mạch máu và cơ tim càng chịu nhiều tổn thương không thể phục hồi.
• Chỉ số HbA1c thường xuyên cao: Mức đường huyết không được kiểm soát tốt (HbA1c > 7%) tỷ lệ thuận với mức độ phá hủy cấu trúc cơ tim.
• Tăng huyết áp: Áp lực máu cao buộc tim phải làm việc quá sức liên tục để bơm máu, lâu ngày dẫn đến phì đại và suy tim.
• Rối loạn lipid máu: Mức cholesterol xấu (LDL) cao làm tăng sinh mảng bám xơ vữa, chít hẹp động mạch vành.
• Hút thuốc lá: Các hóa chất độc hại trong khói thuốc trực tiếp làm co thắt mạch máu và đẩy nhanh quá trình xơ vữa.
• Từng nhồi máu cơ tim hoặc bệnh mạch vành: Phần cơ tim bị hoại tử do nhồi máu sẽ để lại sẹo, làm mất đi khả năng co bóp nhịp nhàng, tạo tiền đề dẫn đến suy tim.
• Thừa cân, béo phì, vòng bụng lớn: Mỡ nội tạng tiết ra các chất trung gian gây viêm, làm tăng đề kháng insulin và gia tăng gánh nặng cho hệ tim mạch.

Các loại suy tim thường gặp ở người đái tháo đường

Tùy thuộc vào cách cơ tim bị tổn thương, y học chia suy tim thành các dạng dựa trên phân suất tống máu (LVEF), tức chỉ số đo lượng máu được bơm ra khỏi tâm thất trái trong mỗi nhịp đập. (1)

1. Suy tim phân suất tống máu giảm (HFrEF)

Xảy ra khi cơ tim bị giãn mỏng và yếu đi rõ rệt. Buồng tim không thể co bóp đủ lực để đẩy máu đi nuôi cơ thể. Chỉ số LVEF ở nhóm này thường dưới 40%. Nguyên nhân hàng đầu thường do người bệnh từng trải qua các đợt nhồi máu cơ tim trước đó.

2. Suy tim phân suất tống máu bảo tồn (HFpEF)

Đây là dạng phổ biến nhất ở người có bệnh nền đái tháo đường, đặc biệt là phụ nữ và người lớn tuổi. Khác với HFrEF, ở dạng này cơ tim bị phì đại, xơ cứng và mất đi độ đàn hồi. Tim vẫn co bóp với lực bình thường (LVEF ≥ 50%), nhưng lại không thể giãn nở đủ để nhận đầy máu vào buồng tim giữa các nhịp đập.

3. Suy tim phân suất tống máu giảm nhẹ (HFmrEF)

Là nhóm trung gian với chỉ số LVEF dao động trong khoảng 40% – 49%. Người bệnh ở nhóm này mang những đặc điểm đan xen giữa hai dạng trên và cần có phác đồ theo dõi linh hoạt.

Dấu hiệu suy tim ở người đái tháo đường

Việc nhận diện sớm các triệu chứng suy tim của người tiểu đường là yếu tố quyết định để bảo tồn chức năng tim còn lại. Do cơ thể người bệnh thường đã có sẵn cảm giác mệt mỏi, các dấu hiệu suy tim giai đoạn đầu rất dễ bị bỏ qua:

1. Khó thở khi gắng sức hoặc khi nằm

Đây là dấu hiệu cảnh báo bệnh sớm. Ban đầu, người bệnh chỉ thấy hụt hơi khi leo cầu thang, đi bộ nhanh. Khi bệnh tiến triển, tình trạng khó thở xuất hiện ngay cả lúc nghỉ ngơi, đặc biệt là khó thở kịch phát về đêm buộc người bệnh phải ngồi dậy để thở.

2. Phù chân, tăng cân nhanh do giữ dịch

Khi tim bơm máu yếu, máu sẽ ứ đọng lại ở hệ tĩnh mạch ngoại biên. Lượng dịch thừa rò rỉ ra các mô xung quanh gây sưng phù rõ rệt ở mắt cá chân, bàn chân và cẳng chân. Kèm theo đó, người bệnh có thể tăng 1-2 kg chỉ trong vài ngày mà không do ăn nhiều.

3. Mệt mỏi, giảm khả năng vận động

Mô và cơ bắp không nhận đủ lượng máu giàu oxy để hoạt động, khiến người bệnh luôn trong trạng thái kiệt sức, uể oải, suy giảm rõ rệt khả năng thực hiện các công việc sinh hoạt thường ngày.

4. Hồi hộp, tim đập nhanh hoặc không đều

Để bù đắp cho lượng máu bơm ra bị thiếu hụt, tim sẽ phản ứng bằng cách đập nhanh hơn. Người bệnh thường xuyên cảm thấy đánh trống ngực, nhịp tim loạn, đôi khi là rung nhĩ.

5. Ho về đêm hoặc khò khè kéo dài

Dịch ứ đọng ở phổi (xung huyết phổi) không chỉ gây khó thở mà còn kích thích phản xạ ho. Những cơn ho thường xuất hiện khi nằm xuống, đôi khi khạc ra đờm có lẫn bọt hồng.

Khi nào người đái tháo đường nghi suy tim cần gặp bác sĩ?

Sự xuất hiện của biến chứng suy tim ở người bệnh đái tháo đường có thể diễn tiến đột ngột thành đợt cấp nguy hiểm đến tính mạng. Cần gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức nếu có các biểu hiện:

• Khó thở đột ngột, dữ dội, không thuyên giảm dù đã ngồi nghỉ.
• Cơn đau thắt ngực kéo dài trên 15 phút, cảm giác như có vật nặng đè ép lên ngực, cơn đau có thể lan ra cánh tay trái, vai, cổ hoặc hàm.
• Ngất xỉu, choáng váng, tụt huyết áp.
• Vã mồ hôi lạnh, da xanh xao, tím tái ở môi hoặc đầu ngón tay.

Suy tim ở người đái tháo đường được chẩn đoán như thế nào?

Để xác định chính xác mức độ tổn thương, bác sĩ sẽ thực hiện một loạt các bước kiểm tra chuyên sâu:

• Khám lâm sàng: Người bệnh sẽ được đo các dấu hiệu sinh tồn như mạch, huyết áp, nhịp thở, nhiệt độ và đo chỉ số khối cơ thể, vòng bụng. Bác sĩ sẽ nghe tim phổi để phát hiện tiếng thổi của tim, tiếng ran ứ dịch ở phổi. Khám bụng phát hiện các dấu hiệu như chứng gan to do ứ máu, phản hồi gan tĩnh mạch cổ dương tính và có thể có dịch ổ bụng (cổ trướng) nếu tình trạng ứ huyết kéo dài.
• Xét nghiệm BNP hoặc NT-proBNP: Đây là xét nghiệm máu quan trọng. Khi buồng tim bị căng giãn quá mức do ứ dịch, cơ tim sẽ tiết ra lượng lớn hormone này. Chỉ số NT-proBNP tăng cao là bằng chứng đáng tin cậy của suy tim.
• Xét nghiệm liên quan đến đái tháo đường và bệnh nền: Đánh giá lại chỉ số đường huyết đói, HbA1c, chức năng thận (Creatinin, eGFR) và bộ mỡ máu để có cái nhìn tổng quan.
• Điện tâm đồ (ECG) và X-quang ngực: ECG giúp phát hiện các rối loạn nhịp tim hoặc dấu hiệu thiếu máu cơ tim. X-quang ngực cho thấy hình ảnh bóng tim to hoặc có dịch ứ trong màng phổi.
• Siêu âm tim: Giúp bác sĩ nhìn rõ cấu trúc van tim, đo độ dày thành tim và tính toán chính xác phân suất tống máu (LVEF) để phân loại suy tim.

Hướng điều trị suy tim và đái tháo đường

Mục tiêu điều trị không chỉ là giảm triệu chứng mà còn phải kéo dài tuổi thọ và ngăn ngừa nhập viện. Phác đồ điều trị đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ:

• Kiểm soát triệu chứng ứ dịch và đường huyết: Bác sĩ sẽ kê đơn thuốc lợi tiểu để thải bớt lượng nước dư thừa, giúp người bệnh dễ thở hơn. Song song đó, mức đường huyết cần được đưa về ngưỡng mục tiêu an toàn.
• Thuốc nền điều trị suy tim: Tùy vào loại suy tim, người bệnh sẽ được chỉ định các nhóm thuốc như chẹn beta, ARNI, hoặc kháng thụ thể mineralocorticoid. Đặc biệt, nhóm thuốc ức chế SGLT2 (như Empagliflozin, Dapagliflozin) hiện nay được xem là bước đột phá vì vừa có tác dụng hạ đường huyết, vừa bảo vệ trực tiếp cơ tim và giảm mạnh tỷ lệ nhập viện do suy tim.
• Thuốc đái tháo đường: Cần tuân thủ các chỉ định của bác sĩ về dùng thuốc. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc để chuyển sang sử dụng các loại thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc. Không có bất kỳ thực phẩm chức năng nào có thể thay thế thuốc chữa bệnh.
• Điều trị bệnh nền đi kèm: Cân bằng lại huyết áp và sử dụng thuốc kiểm soát mỡ máu để làm sạch hệ thống mạch vành.

Những lưu ý dành cho người mắc suy tim và đái tháo đường

Bên cạnh việc dùng thuốc, thói quen sinh hoạt đóng vai trò quan trọng, mang lại hiệu quả điều trị. Người bệnh cần thiết lập kỷ luật trong việc ăn uống và vận động.

1. Chế độ dinh dưỡng

• Kiểm soát tổng năng lượng: Cần cắt giảm lượng calo nạp vào nếu người bệnh đang trong tình trạng thừa cân hoặc béo phì.
• Ưu tiên tinh bột chất lượng: Chọn các nguồn tinh bột hấp thu chậm, giàu chất xơ như gạo lứt, yến mạch, bánh mì nguyên cám để đường huyết không bị tăng vọt sau ăn.
• Hạn chế đường đơn: Loại bỏ hoàn toàn nước ngọt có ga, bánh kẹo ngọt, trà sữa.
• Giảm muối: Để tránh phù nề và suy tim tiến triển. Khẩu phần ăn không nên vượt quá 2g natri/ngày (tương đương 1 muỗng cà phê muối). Hạn chế sử dụng mắm, dưa cà muối chua, các loại đồ hộp và thực phẩm chế biến sẵn.
• Chọn chất béo tốt: Sử dụng dầu oliu, quả bơ, các loại hạt và mỡ cá thay cho mỡ động vật hay bơ thực vật chứa chất béo bão hòa.
• Ăn đủ đạm: Bổ sung protein từ thịt trắng (gà, cá), đậu nành với lượng phù hợp dựa trên đánh giá chức năng thận hiện tại của bác sĩ.
• Hạn chế rượu bia: Tốt nhất là ngừng hoàn toàn, vì cồn trực tiếp gây độc cho cơ tim và làm rối loạn đường huyết.
• Kiểm soát lượng nước: Không tự ý uống quá nhiều nước (gây quá tải cho tim) hoặc kiêng nước quá mức (gây mất nước). Lượng dịch nạp vào mỗi ngày cần tuân theo chỉ định cụ thể của bác sĩ điều trị.

2. Lưu ý an toàn khi tập luyện phòng ngừa biến chứng

• Khởi động kỹ ít nhất 10 – 15 phút trước khi tập luyện để làm ấm cơ, giúp hệ tim mạch thích nghi từ từ, tránh tăng nhịp tim đột ngột.
• Lựa chọn các bài tập vừa sức, ưu tiên các bộ môn nhẹ nhàng như đi bộ trên mặt phẳng, đạp xe chậm, tập yoga hoặc các bài tập hít thở sâu để tăng cường chức năng phổi.
• Tuyệt đối không tập luyện vào những ngày thời tiết quá nóng, quá lạnh hoặc khi cơ thể đang có dấu hiệu mệt mỏi, đường huyết chưa ổn định.
• Phải dừng vận động ngay lập tức nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như: đau tức ngực, khó thở nhiều, hoa mắt, chóng mặt hoặc cảm giác tim đập loạn nhịp.
• Luôn mang theo viên đường, kẹo ngọt hoặc nước trái cây để phòng ngừa và xử trí nhanh tình trạng tụt đường huyết do tiêu hao năng lượng trong quá trình tập.

Để đặt lịch thăm khám tại Hệ thống BVĐK Tâm Anh TP.HCM, quý khách hàng vui lòng liên hệ:

Mối đe dọa từ suy tim và đái tháo đường đòi hỏi người bệnh phải luôn theo dõi sát sao tình trạng sức khỏe của mình. Việc tuân thủ phác đồ điều trị, kết hợp với chế độ dinh dưỡng và vận động khoa học sẽ giúp bảo vệ trái tim và cải thiện chất lượng cuộc sống đáng kể. Đừng chủ quan bỏ qua bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào, hãy thăm khám bác sĩ chuyên khoa ngay lập tức để được can thiệp kịp thời.