Tiểu đường ở người trẻ tuổi: Cần nhận diện từ sớm

Đái tháo đường (tiểu đường) vốn được xem là bệnh thường gặp ở người trung niên và cao tuổi. Tuy nhiên, những năm gần đây, số ca mắc bệnh tiểu đường ở người trẻ tuổi đang gia tăng đáng kể. Người trẻ mắc tiểu đường thường phải sống chung với bệnh trong thời gian dài, làm tăng nguy cơ xuất hiện các biến chứng nguy hiểm ở tim mạch, thận, mắt và thần kinh. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu và thay đổi lối sống là chìa khóa để kiểm soát bệnh hiệu quả.

Tại sao bệnh tiểu đường ngày càng trẻ hóa?

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến hiện tượng gia tăng tỷ lệ tiểu đường ở người trẻ tuổi như:

• Đại dịch béo phì: Béo phì là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến kháng insulin – cơ chế chính gây đái tháo đường type 2. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2022, có 2,5 tỷ người trưởng thành (từ 18 tuổi trở lên) thừa cân, trong đó, có 890 triệu người béo phì. Ngoài ra, có hơn 390 triệu trẻ em và thanh thiếu niên từ 5-19 tuổi bị thừa cân, trong đó có 160 triệu em bị béo phì. (1)
• Chế độ ăn uống thiếu lành mạnh: Việc tiêu thụ thường xuyên thức ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn và đồ uống có đường (nước ngọt, trà sữa) làm tăng lượng calo nạp vào cơ thể, góp phần gây thừa cân, béo phì và kháng insulin – những yếu tố nguy cơ quan trọng của đái tháo đường type 2.
• Lối sống ít vận động: Trẻ em và thanh thiếu niên ngày nay dành quá nhiều thời gian cho các thiết bị điện tử (điện thoại, máy tính, TV) thay vì tham gia các hoạt động thể chất ngoài trời.
• Di truyền: Có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường (đặc biệt type 2) đóng vai trò quan trọng trong việc xác định nguy cơ ở người trẻ.
• Căng thẳng kéo dài và thiếu ngủ: Stress mạn tính làm tăng hormone cortisol, ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa đường. Bên cạnh đó, thức khuya, ngủ không đủ giấc cũng làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa và đái tháo đường.

Các dạng tiểu đường ở người trẻ tuổi

Bệnh tiểu đường ở người trẻ tuổi thường được phân thành 2 dạng chính sau:

• Tiểu đường type 1: Dạng phổ biến nhất ở trẻ em và thanh thiếu niên (chiếm khoảng 85% các trường hợp dưới 20 tuổi). Tiểu đường type 1 là bệnh tự miễn, trong đó hệ thống miễn dịch tấn công và phá hủy các tế bào beta trong tuyến tụy, khiến cơ thể không thể sản xuất insulin. Người bệnh tiểu đường type 1 phải dùng insulin bổ sung suốt đời.
• Tiểu đường type 2: Từng được coi là bệnh của người lớn, nhưng hiện nay đang gia tăng nhanh chóng ở người trẻ do liên quan chặt chẽ đến béo phì và kháng insulin. Với bệnh đái tháo đường type 2, cơ thể vẫn sản xuất được insulin nhưng các tế bào không dùng hiệu quả (đề kháng insulin), khiến đường huyết tăng cao.

Các biểu hiện tiểu đường ở người trẻ tuổi không nên bỏ qua

Nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo là cực kỳ quan trọng vì nhiều người trẻ không có triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu, đặc biệt với tiểu đường type 2. Dưới đây là một số dấu hiệu cảnh báo bệnh tiểu đường ở người trẻ tuổi: (2)

1. Hội chứng 4 nhiều

Đây là bộ tứ triệu chứng kinh điển, đặc biệt rõ rệt ở người mắc đái tháo đường type 1:

• Tiểu nhiều: Trẻ đi vệ sinh thường xuyên hơn, trẻ nhỏ có thể bị làm ướt tã nặng hơn hoặc bắt đầu đái dầm trở lại sau một thời gian đã khô ráo.
• Uống nhiều: Cảm giác khát nước dữ dội, uống rất nhiều nước nhưng vẫn không thấy đã khát.
• Ăn nhiều nhưng sụt cân: Trẻ có thể ăn rất nhiều do cơ thể không hấp thụ được đường để tạo năng lượng, dẫn đến việc đốt cháy mô mỡ và cơ, gây sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Mệt mỏi nhiều: Cảm thấy kiệt sức, uể oải do các tế bào bị bỏ đói năng lượng.

2. Dấu gai đen

Gai đen là dấu hiệu đặc trưng của tình trạng kháng insulin thường gặp ở bệnh tiểu đường ở người trẻ. Các vùng da trở nên dày hơn, sẫm màu và có cảm giác mượt như nhung, thường xuất hiện ở các nếp gấp như cổ, nách hoặc bẹn.

3. Mắt mờ, uể oải, mệt mỏi

Khi đường huyết tăng cao, thủy tinh thể của mắt có thể bị thay đổi do mất cân bằng dịch, dẫn đến thay đổi thị lực và gây nhìn mờ. Ngoài ra, việc thiếu năng lượng ở cấp độ tế bào khiến người trẻ luôn trong trạng thái thiếu sức sống, khó tập trung vào học tập và công việc.

4. Suy giảm miễn dịch

Lượng đường trong máu cao làm suy yếu khả năng chống lại vi khuẩn và nấm của hệ miễn dịch. Người trẻ có thể gặp tình trạng các vết cắt, vết xước cực kỳ chậm lành. Người bệnh thường xuyên bị nhiễm trùng, chẳng hạn như nhiễm nấm men (thrush) ở bộ phận sinh dục hoặc nhiễm trùng da.

5. Các triệu chứng khác

• Hơi thở có mùi trái cây: Đây là dấu hiệu của nhiễm toan ceton (DKA) – biến chứng cấp tính nguy hiểm thường gặp khi phát hiện tiểu đường tuýp 1.
• Cáu gắt, thay đổi tâm trạng: Đường huyết tăng hoặc giảm bất thường ảnh hưởng trực tiếp đến hệ thần kinh và cảm xúc.

Tiểu đường ở người trẻ nguy hiểm như thế nào?

Tiểu đường khởi phát sớm ở người trẻ thường có diễn tiến bệnh nhanh và nguy hiểm hơn so với người khởi phát ở tuổi trưởng thành. Ngoài ra, tiểu đường ở người trẻ tuổi đồng nghĩa thời gian sống chung với bệnh sẽ kéo dài hơn, nguy cơ gặp biến chứng cao hơn trong tương lai. Tiểu đường ở người trẻ tuổi là nguyên nhân hàng đầu gây các bệnh nghiêm trọng như:

• Bệnh tim mạch: Ngay từ giai đoạn sớm, nhiều người trẻ đã xuất hiện các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu và béo phì, làm gia tăng nguy cơ tổn thương tim mạch theo thời gian.
• Bệnh võng mạc: Đường huyết tăng kéo dài có thể gây tổn thương các mạch máu nhỏ ở võng mạc, dẫn đến bệnh võng mạc do đái tháo đường. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, tình trạng này có thể gây suy giảm thị lực, thậm chí mù lòa.
• Bệnh thần kinh ngoại biên: Gây đau, tê và có thể dẫn đến loét chân, cắt cụt chi.

Nữ giới mắc tiểu đường có nguy cơ cao hơn với các bệnh:

• Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS).
• Rối loạn kinh nguyệt.
• Khó thụ thai.
• Thai lưu.
• Tiền sản giật.
• Đái tháo đường thai kỳ.

Nếu mang thai khi đường huyết chưa được kiểm soát tốt, nguy cơ biến chứng cho cả mẹ và thai nhi sẽ tăng đáng kể.

Ở nam giới, tình trạng đường huyết cao kéo dài có thể làm tổn thương các mạch máu nhỏ và dây thần kinh kiểm soát chức năng cương dương, từ đó làm tăng nguy cơ rối loạn cương dương ngay từ khi còn trẻ. Các nghiên cứu cho thấy nam giới trẻ tuổi mắc tiểu đường có tỷ lệ gặp vấn đề về sinh lý cao hơn nhiều so với bạn đồng lứa khỏe mạnh.

Tiểu đường ở người trẻ cần làm gì để kiểm soát hiệu quả?

Dù là bệnh mạn tính nguy hiểm, tiểu đường ở người trẻ hoàn toàn có thể kiểm soát được nếu có chiến lược đúng đắn.

1. Chủ động tầm soát sớm

Việc phát hiện sớm ở giai đoạn tiền đái tháo đường giúp giảm đáng kể nguy cơ tiến triển thành bệnh thực sự. Phát hiện bệnh chậm trễ có thể dẫn đến biến chứng nguy hiểm như nhiễm toan ceton (DKA), có thể đe dọa tính mạng người bệnh. Nhóm người nên tầm soát đái tháo đường sớm gồm:

• Người thừa cân, béo phì.
• Có cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc đái tháo đường.
• Tăng huyết áp.
• Rối loạn mỡ máu.
• Phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang.
• Có dấu hiệu gai đen.

Các xét nghiệm quan trọng dùng để chẩn đoán và theo dõi bệnh đái tháo đường:

• Xét nghiệm đường huyết lúc đói (FPG): Đo lượng đường trong máu sau khi bạn không ăn hoặc uống bất cứ thứ gì (trừ nước lọc) trong ít nhất 8 giờ.
• Xét nghiệm HbA1c: Đo lượng đường gắn kết với hồng cầu mà không cần nhịn ăn trước khi lấy máu. Xét nghiệm có thể phản ánh mức đường huyết trung bình trong khoảng 3 tháng gần nhất.
• Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT): Người bệnh được lấy máu trước và 2 giờ sau khi uống 75g carbohydrate. Xét nghiệm đánh giá khả năng chuyển hóa, điều hòa lượng đường của cơ thể sau khi dung nạp một lượng lớn carbohydrate. Đặc biệt thường dùng để tầm soát đái tháo đường thai kỳ.

2. Thay đổi lối sống

Với tiểu đường type 2, thay đổi lối sống có thể giúp kiểm soát bệnh mà không cần dùng thuốc giai đoạn đầu, hoặc thậm chí làm đảo ngược tình trạng tiền tiểu đường:

• Quản lý cân nặng: Giảm cân và duy trì mức cân nặng hợp lý giúp cải thiện đáng kể độ nhạy insulin.
• Chế độ ăn uống cân bằng:
  • Hạn chế tối đa các loại đường đơn và tinh bột tinh chế.
  • Tăng cường chất xơ từ rau xanh, trái cây ít ngọt và ngũ cốc nguyên hạt.
  • Kiểm soát khẩu phần ăn để tránh dư thừa năng lượng.
• Tăng cường vận động: Chơi thể thao hoặc hoạt động thể chất mỗi ngày với cường độ trung bình đến mạnh, tổng thời gian vận động nên đạt ít nhất 150 phút mỗi tuần. Vận động giúp cơ bắp sử dụng glucose hiệu quả hơn mà không cần nhiều insulin.
• Kiểm soát căng thẳng: Stress có thể làm tăng nồng độ cortisol, từ đó đẩy lượng đường trong máu lên cao. Người trẻ cần học cách quản lý áp lực học tập và cuộc sống thông qua các hoạt động thư giãn, ngủ đủ giấc.

3. Tuân thủ điều trị

Người đã được chẩn đoán đái tháo đường cần:

• Dùng thuốc đúng chỉ định, tuân thủ liều lượng, thời gian dùng để đạt hiệu quả tốt nhất.
• Theo dõi đường huyết thường xuyên.
• Khám sức khỏe/tái khám định kỳ đúng lịch hẹn với bác sĩ.
• Kiểm tra biến chứng mắt, thận và tim mạch nếu được yêu cầu.

Nếu có nhu cầu khám, tư vấn, điều trị tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách hàng có thể liên hệ theo thông tin:

Tiểu đường ở người trẻ tuổi không còn là nguy cơ xa vời mà đã trở thành thách thức thực tế của xã hội hiện đại. Đừng đợi đến khi có biến chứng mới bắt đầu lo lắng. Hãy chủ động lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và thực hiện tầm soát định kỳ để bảo vệ tương lai của chính mình.