Giải đáp: Tại sao sau khi tập thể dục đường huyết tăng?

Nhiều người thường mặc định rằng vận động sẽ làm tiêu hao năng lượng và giúp hạ đường huyết. Tuy nhiên, không ít trường hợp người bệnh đái tháo đường hoặc ngay cả người bình thường cảm thấy bất ngờ khi kiểm tra chỉ số đường huyết sau khi tập thể dục lại thấy kết quả tăng cao hơn so với trước khi tập. Vậy tại sao sau khi tập thể dục đường huyết tăng? Hiện tượng này có nguy hiểm không và làm thế nào để kiểm soát tốt nhất?

Tại sao sau khi tập thể dục đường huyết tăng?

Sau khi tập thể dục, đặc biệt là các bài tập cường độ cao, cơ thể có thể xuất hiện tình trạng tăng đường huyết ngắn hạn do sự phối hợp của nhiều cơ chế sinh lý như giải phóng hormone (adrenaline, glucagon), hoạt động chuyển hóa của gan và mức độ gắng sức trong quá trình vận động. (1)

1. Cơ chế giải phóng Hormone

Khi thực hiện các bài tập cường độ cao hoặc vận động mạnh, cơ thể kích hoạt hệ thống phản ứng với áp lực. Quá trình này thúc đẩy tuyến tụy và tuyến thượng thận sản sinh các hormone đối kháng với insulin, chủ yếu là adrenaline và glucagon. Các hormone này có vai trò:

• Adrenaline: Kích thích tim mạch và hệ hô hấp, đồng thời thúc đẩy quá trình huy động năng lượng.
• Glucagon: Truyền tín hiệu trực tiếp đến gan để giải phóng thêm lượng đường dự trữ vào dòng máu.

Khi nồng độ các hormone này tăng cao, lượng đường được đẩy vào máu thường vượt quá tốc độ tiêu thụ của cơ bắp, dẫn đến tình trạng tăng đường huyết tạm thời.

2. Gan và quá trình giải phóng đường

Gan đóng vai trò là kho dự trữ năng lượng dưới dạng glycogen. Để đảm bảo cơ thể không bị thiếu hụt năng lượng khi vận động, gan sẽ chuyển hóa glycogen thành glucose và giải phóng vào máu. Ở người có sức khỏe bình thường, insulin sẽ điều tiết để đưa lượng đường này vào tế bào. Tuy nhiên, nếu tốc độ giải phóng đường nhanh hơn khả năng xử lý của insulin, chỉ số đường huyết sau khi tập thể dục sẽ tăng lên. Đây là lý do phổ biến giải thích tại sao chơi thể thao đường huyết lại cao.

3. Cường độ tập luyện

Nếu thực hiện những bài tập nhẹ và vừa như đi bộ chậm, đạp xe thư giãn hoặc yoga thường giúp cơ bắp sử dụng glucose hiệu quả hơn, nên đường huyết hay giảm dần sau tập. Ngược lại, thực hiện các bài tập bùng nổ như nâng tạ nặng, HIIT (các bài tập cardio ở cường độ cao hay cường độ cao ngắt quãng), chạy nước rút hoặc thi đấu đối kháng có thể làm đường huyết tăng ngắn hạn do cơ thể tiết nhiều hormone stress (cortisol và adrenaline). Vì vậy, đối với câu hỏi hoạt động mạnh có tăng đường huyết không thường có đáp án là có, nhất là ở người đang theo dõi chặt chỉ số bằng máy đo liên tục.

Các yếu tố ảnh hưởng đến chỉ số đường huyết sau khi tập thể dục

Bên cạnh cường độ vận động, những yếu tố về bệnh lý và thời điểm cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tập thể dục làm đường huyết tăng.

1. Tình trạng sức khỏe cá nhân

Khả năng điều tiết đường huyết sau tập luyện phụ thuộc vào độ nhạy của insulin. Ở người bệnh tiểu đường type 2, tình trạng kháng insulin khiến tế bào không thể tiếp nhận glucose kịp thời. Do đó, vận động tăng đường huyết ở nhóm người này thường rõ rệt và kéo dài hơn so với người bình thường.

2. Thời điểm tập luyện

Buổi sáng sớm là thời điểm nhiều người ghi nhận đường huyết tăng sau khi đi bộ dù vận động nhẹ. Nguyên nhân thường liên quan đến “hiện tượng bình minh”, khi cơ thể tăng tiết các hormone như cortisol, adrenaline và glucagon vào đầu ngày. Các hormone này kích thích gan phân giải glycogen thành glucose và đưa vào máu. Khi đi bộ ngay sau khi thức dậy, nhu cầu năng lượng tăng lên, làm quá trình giải phóng glucose diễn ra mạnh hơn. Nếu chưa ăn hoặc có yếu tố căng thẳng, đường huyết có thể tăng rõ rệt hơn. Đây là phản ứng sinh lý, nhưng ở người rối loạn đường huyết cần theo dõi để kiểm soát tốt hơn.

3. Chế độ dinh dưỡng trước tập

Trước khi tập luyện, chế độ ăn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến đường huyết. Việc ăn quá nhiều tinh bột trước khi tập có thể làm đường huyết tăng ngay từ đầu buổi, trong khi tập khi đang quá đói lại khiến cơ thể tăng huy động glucose từ gan vào máu để bù năng lượng, làm đường huyết dễ dao động.

Do đó, theo khuyến nghị của Viện Quốc gia về Bệnh tiểu đường, Bệnh tiêu hóa và Bệnh thận (NIDDK), người đang điều trị đái tháo đường nên trao đổi với bác sĩ về thời điểm ăn phù hợp (trước, trong hoặc sau khi tập) nhằm kiểm soát đường huyết ổn định hơn. (2)

Cách kiểm soát đường huyết khi chơi thể thao

Để đảm bảo việc tập luyện mang lại lợi ích sức khỏe mà không gây ra các đỉnh đường huyết quá cao, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Kiểm tra đường huyết trước, trong và sau khi tập:
  • Nếu đường huyết trước khi tập nằm từ 100-250 mg/dL, bạn thường có thể vận động an toàn và bắt đầu tập luyện bình thường.
  • Trường hợp đường huyết dưới 100 mg/dL, nên ăn nhẹ trước khi tập bằng các thực phẩm giúp tăng đường nhanh như trái cây, nước ép hoặc vài viên kẹo để hạn chế nguy cơ hạ đường huyết trong lúc vận động.
  • Nếu đường huyết cao trên 250 mg/dL, không nên tập thể dục ngay. Bạn cần kiểm tra ceton (ketone) trong nước tiểu vì sự xuất hiện của ceton cho thấy cơ thể đang thiếu insulin để kiểm soát đường huyết. Việc vận động khi đó có thể làm tăng nguy cơ nhiễm toan ceton do đái tháo đường.
• Lựa chọn bài tập phù hợp: Nếu thường xuyên gặp tình trạng tăng đường huyết sau khi tập tạ hoặc tập cường độ cao, nên cân nhắc phối hợp thêm các bài tập nhẹ nhàng như đi bộ chậm trong 10-15 phút để giúp cơ thể ổn định lại nồng độ hormone.
• Bổ sung nước đầy đủ: Tình trạng mất nước khi tập luyện khiến thể tích máu giảm, dẫn đến tăng nồng độ glucose máu. Uống đủ nước là cách đơn giản để hỗ trợ cơ thể duy trì chỉ số đường huyết ổn định.
• Lưu ý về liều lượng Insulin: Người bệnh đang sử dụng insulin cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để điều chỉnh liều lượng phù hợp với lịch trình vận động, tránh nguy cơ tăng hoặc hạ đường huyết đột ngột.

Hy vọng bài viết trên đây đã giúp giải đáp rõ thắc mắc tại sao sau khi tập thể dục đường huyết tăng, từ đó giúp bạn hiểu đúng cơ chế và có cách điều chỉnh chế độ ăn uống, luyện tập phù hợp để kiểm soát đường huyết hiệu quả hơn. Nếu đường huyết tăng bất thường hoặc khó kiểm soát, người bệnh nên đến thăm khám tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh để được bác sĩ đánh giá và tư vấn hướng điều trị phù hợp.