Tĩnh mạch cửa gan: Cấu trúc, chức năng trong hệ tiêu hóa

Tĩnh mạch cửa đóng vai trò quan trọng trong quá trình tuần hoàn máu giữa hệ tiêu hóa và gan. Tĩnh mạch cửa có chức năng gì? Cùng tìm hiểu ngay.

Tĩnh mạch cửa là gì?

Tĩnh mạch cửa (Portal Vein – PV), còn gọi là tĩnh mạch cửa chính hay tĩnh mạch cửa gan, là thành phần quan trọng của hệ thống tĩnh mạch cửa (Portal Venous System). Vị trí của tĩnh mạch cửa nằm ở góc phần tư phía trên bên phải của bụng, cụ thể bắt nguồn từ phía sau cổ tụy và trước tĩnh mạch chủ dưới (IVC). Ở người trưởng thành, tĩnh mạch cửa chính dài khoảng 8 cm và có đường kính 7 – 13 mm. (1)

PV được hợp nhất từ tĩnh mạch mạc treo tràng trên và tĩnh mạch lách, tiếp nhận máu của các cơ quan trong ổ bụng (dạ dày, ruột, tụy và lách). Không như những tĩnh mạch khác, tĩnh mạch này không đổ trực tiếp vào tim mà đưa máu đi vào xoang gan (các mao mạch trong gan). Khoảng 70% lượng máu cung cấp cho gan đến từ tĩnh mạch cửa gan.

Cấu trúc hệ thống tĩnh mạch cửa gan

Vai trò của tĩnh mạch cửa là vận chuyển máu chứa chất dinh dưỡng và độc tố từ hệ tiêu hóa đến gan để xử lý (2). Tĩnh mạch này có cấu trúc như sau:

1. Các nhánh chính của tĩnh mạch cửa

Tĩnh mạch cửa được hình thành từ sự hợp nhất tĩnh mạch mạc treo tràng trên với tĩnh mạch lách (còn gọi là hợp lưu lách – mạch treo tràng) ở sau cổ tụy và trước tĩnh mạch chủ dưới. Sau đó, PV đi lên trong dây chằng gan tá tràng nằm phía sau động mạch gan và ống mật chủ để hướng về rốn gan. Tại đây, tĩnh mạch này phân chia thành 2 nhánh lớn:

• Tĩnh mạch cửa trái: đi ngang một đoạn ngắn rồi rẽ về phía đầu và phân nhánh, cung cấp máu cho phân thùy gan I, II, III và IV.
• Tĩnh mạch cửa phải: chia thành 2 nhánh nhỏ:
  • Nhánh trước cung cấp máu cho phân thùy gan V và VIII
  • Nhánh sau cung cấp máu cho phân thùy gan VI và VII

2. Hệ mao mạch xoang và tuần hoàn cửa gan

Các nhánh PV trái và phải tiếp tục phân chia thành các tiểu tĩnh mạch cửa. Những nhánh này chạy dọc theo tiểu động mạch gan và cùng ống mật chung tạo thành bộ ba tĩnh mạch cửa gan. Cuối cùng, tất cả mạch máu cùng đổ vào xoang gan để cung cấp máu cho gan. Tại đây, các tế bào gan sẽ hấp thu và chuyển hóa chất dinh dưỡng, đồng thời xử lý các chất độc.

Sau khi hoàn tất quá trình này, máu sẽ đi vào tĩnh mạch trung tâm ở lõi tiểu thùy. Tiếp đến hội tụ tại tĩnh mạch gan trái và phải, thoát ra khỏi gan và đi vào tĩnh mạch chủ dưới để phân phối đến những bộ phận khác của cơ thể.

3. Biến thể giải phẫu thường gặp

Biến thể giải phẫu phổ biến nhất là tĩnh mạch cửa chia thành 3 nhánh trái, trước phải và sau phải khi đi vào rốn gan. Tình trạng này không ảnh hưởng đến sức khỏe nhưng lại quan trọng khi thực hiện phẫu thuật như ghép gan. Trước khi tiến hành phẫu thuật, bác sĩ sẽ chỉ định các chẩn đoán hình ảnh để đánh giá giải phẫu chính xác và điều chỉnh kỹ thuật nếu cần.

Các bệnh lý liên quan đến tĩnh mạch cửa

Những bệnh lý liên quan đến tĩnh mạch cửa phổ biến gồm:

• Tăng áp lực tĩnh mạch cửa (Portal Hypertension): Bệnh xảy ra phổ biến do biến chứng của bệnh xơ gan. Tình trạng này kéo dài khiến tĩnh mạch bị giãn quá mức, dễ vỡ, tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết tiêu hóa và tràn dịch ổ bụng.
• Huyết khối tĩnh mạch cửa (Portal vein thrombosis): Đây là tình trạng cục máu đông gây tắc nghẽn hoặc hẹp tĩnh mạch cửa hoặc các nhánh của tĩnh mạch này. Bệnh ảnh hưởng phổ biến đến những người bị xơ gan hoặc rối loạn đông máu.
• Giãn tĩnh mạch thực quản: Nguyên nhân chủ yếu do tăng áp lực tĩnh mạch cửa và làm giảm lưu lượng máu quanh gan. Hậu quả khiến máu phải chuyển hướng qua tĩnh mạch dạ dày hoặc thực quản. Lâu dài có thể gây giãn tĩnh mạch thực quản, nghiêm trọng hơn là vỡ và xuất huyết.
• Ảnh hưởng của bệnh gan (xơ gan, khối u gan) lên tĩnh mạch cửa: Xơ gan khiến các mô gan khỏe mạnh chuyển thành mô sẹo. Sẹo gan hình thành dày đặc cản trở quá trình lưu thông máu qua gan và chèn ép các mạch máu quan trọng, bao gồm tĩnh mạch cửa.

Dấu hiệu nhận biết tổn thương tĩnh mạch cửa

Khi tĩnh mạch cửa bị tổn thương, người bệnh có thể nhận thấy những triệu chứng như:

• Bụng to bất thường (cổ trướng)
• Nôn ra máu
• Đi ngoài phân đen hoặc có lẫn máu
• Lách to
• Giãn tĩnh mạch dạng đầu sứa trên bụng
• Dễ bị chảy máu và bầm tím
• Bệnh não gan
• Phù chân

Phương pháp chẩn đoán

Khi xuất hiện những biểu hiện nghi ngờ tổn thương tĩnh mạch cửa, người bệnh cần thăm khám chuyên khoa tiêu hóa càng sớm càng tốt. Sau khi kiểm tra lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định những phương pháp cận lâm sàng để xác định nguyên nhân chính xác như:

• Siêu âm Doppler tĩnh mạch cửa: cho phép kiểm tra lưu lượng máu qua tĩnh mạch cửa, từ đó phát hiện tình trạng hẹp, tắc nghẽn hoặc bất cứ dấu hiệu bất thường nào khác.
• Chụp CT hoặc MRI gan: giúp bác sĩ quan sát rõ cấu trúc giải phẫu của hệ tĩnh mạch cửa, hỗ trợ phát hiện những dấu hiệu bất thường như tắc nghẽn, hẹp, khối u.
• Nội soi đường tiêu hóa trên: có thể được chỉ định khi người bệnh có biểu hiện xuất huyết tiêu hóa như nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen. Bác sĩ sẽ đưa một ống soi mềm nhỏ từ miệng đến thực quản, dạ dày và tá tràng. Hình ảnh từ camera gắn ở đầu ống sẽ được truyền lên màn hình có độ phân giải cao, giúp bác sĩ phát hiện các đoạn tĩnh mạch thực quản bị giãn và những dấu hiệu bất thường khác.
• Xét nghiệm chức năng gan: kiểm tra các chỉ số như nồng độ men gan, bilirubin toàn phần và trực tiếp, albumin và thời gian prothrombin. Kết quả nhận được giúp đánh giá các chức năng của gan và hỗ trợ phát hiện những rối loạn tiềm ẩn.

Điều trị và quản lý bệnh lý

Những phương pháp điều trị các bệnh lý liên quan đến tĩnh mạch cửa có thể gồm:

• Điều trị nguyên nhân: nguyên nhân gây tăng áp lực tĩnh mạch cửa có thể do xơ gan, cục máu đông hoặc khối u. Dựa trên kết quả chẩn đoán lâm sàng và cận lâm sàng, bác sĩ sẽ xác định nguyên nhân và tư vấn phương pháp điều trị tương ứng.
• Can thiệp y khoa:
  • Sử dụng thuốc: bác sĩ có thể chỉ định dùng thuốc chẹn beta và thuốc co mạch để giảm áp lực trong tĩnh mạch và tránh nguy cơ chảy máu. Người bệnh không nên tự ý sử dụng thuốc khi chưa tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị.
  • Thủ thuật ít xâm lấn: đặt shunt cửa chủ trong gan qua tĩnh mạch cảnh (TIPS), nội soi thắt tĩnh mạch thực quản hoặc tiêm xơ, chọc dịch màng bụng giảm cổ trướng…
  • Phẫu thuật: ghép gan, thay thế một phần hoặc toàn bộ gan bị tổn thương bằng gan khỏe mạnh. Phương pháp này tiềm ẩn nguy cơ biến chứng cao nên chỉ được cân nhắc khi những phương pháp khác không mang lại hiệu quả.

Chăm sóc và theo dõi

Bên cạnh sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ, người bệnh cần thực hiện các biện pháp chăm sóc tại nhà như:

• Duy trì chế độ ăn uống khoa học, tăng cường trái cây và rau xanh, uống đủ nước
• Tránh tiêu thụ thực phẩm nhiều dầu mỡ, thức ăn nhanh, đồ chế biến sẵn, rượu bia và thuốc lá
• Tập thể dục đều đặn, kiểm soát cân nặng hợp lý
• Kiểm tra sức khỏe, xét nghiệm chức năng gan và các chẩn đoán hình ảnh định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.

Để đặt lịch thăm khám tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, vui lòng liên hệ:

Tĩnh mạch cửa làm nhiệm vụ vận chuyển máu từ các cơ quan trong ổ bụng đến gan để xử lý trước khi đưa vào hệ thống tuần hoàn chung. Vì vậy, bất cứ tổn thương nào ảnh hưởng đến tĩnh mạch này đều có thể gây ra những vấn đề sức khỏe đáng lo ngại. Người bệnh cần thăm khám càng sớm càng tốt nếu phát hiện những dấu hiệu bất thường như cổ trướng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, đau bụng…