Ít được nhắc đến như tim, phổi hay gan, tuyến ức vẫn âm thầm tham gia vào quá trình bảo vệ cơ thể ngay từ những năm đầu đời. Cơ quan nhỏ nằm sâu trong lồng ngực này có liên quan mật thiết đến sự trưởng thành của tế bào miễn dịch, đặc biệt là tế bào T. Khi cấu trúc hoặc hoạt động tại đây bất thường, một số vấn đề như u vùng trung thất, nhược cơ hoặc rối loạn miễn dịch có thể được bác sĩ cân nhắc đánh giá.
Tuyến ức là một cơ quan nhỏ thuộc hệ bạch huyết và hệ miễn dịch, nằm ở phần trên lồng ngực, phía sau xương ức, phía trước tim. Đây là cơ quan lympho trung ương, giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành và “huấn luyện” tế bào lympho T, nhóm tế bào miễn dịch giúp cơ thể nhận diện, chống lại tác nhân gây bệnh và điều hòa đáp ứng miễn dịch.
Một kênh nghiên cứu trên Nature Immunology cũng cho thấy tuyến ức là nơi tạo ra các peptide tự kháng nguyên giúp tế bào T nhận diện được “self” và “non-self”, đóng vai trò quan trọng trong việc phòng tránh bệnh tự miễn. ( 1)
Tuyến ức thực hiện 3 chức năng cốt lõi là:
Tại đây, tế bào T chưa trưởng thành được “huấn luyện” qua 2 giai đoạn:
Khoảng 95% tế bào T bị tuyến ức loại bỏ trong quá trình chọn lọc nghiêm ngặt này.
Tuyến ức tạo ra nhiều hormone như thymosin, thymopoietin, thymulin, tham gia điều hòa sự trưởng thành của tế bào T. Những hormone này không thay thế được nếu bị tổn thương nặng.
Mặc dù sau dậy thì, tuyến ức dần teo và được thay bằng mô mỡ, nhưng chức năng miễn dịch đã được thiết lập từ giai đoạn trước đó vẫn tiếp tục duy trì trong suốt cuộc đời nhờ hệ thống tế bào T lưu hành.
Tuyến ức hoạt động mạnh nhất từ giai đoạn sơ sinh đến khoảng 12 tuổi, khi hệ miễn dịch đang hoàn thiện và cần tạo lập nguồn tế bào T ổn định. Từ tuổi dậy thì, cơ quan này bắt đầu thoái triển sinh lý, mô tuyến giảm dần và được thay thế một phần bằng mô mỡ. Dù vậy, khả năng miễn dịch cơ bản vẫn được duy trì nhờ các tế bào T đã hình thành trước đó. Nhiều nghiên cứu ghi nhận quá trình thoái triển này là thay đổi bình thường theo tuổi, không phải dấu hiệu bệnh lý.
Tuyến ức nằm trong trung thất trước, ngay sau xương ức, phía trước và phía trên tim. Đây là vị trí thuận lợi để tế bào T hoàn thiện và sau đó di chuyển vào máu.
Tuyến ức có cấu trúc mềm, màu hồng nhạt và thường gồm hai thùy nối với nhau, tạo hình dáng gần giống cánh bướm. Ở trẻ em, cơ quan này phát triển tương đối lớn so với kích thước cơ thể, phù hợp với giai đoạn hệ miễn dịch đang hoàn thiện. Khi trưởng thành, kích thước tuyến giảm rõ rệt do quá trình thoái triển sinh lý, mô tuyến dần được thay thế một phần bằng mô mỡ.
Tuyến ức được cấu tạo gồm có 2 thùy giống nhau về cấu trúc. Mỗi thùy gồm:
Tuyến ức chủ yếu được cấp máu bởi nhánh của động mạch vú trong và nhánh của động mạch giáp dưới.
Tuyến ức nhận chi phối từ dây thần kinh phế vị (X) và các nhánh giao cảm từ chuỗi hạch giao cảm cổ – ngực.
Những bệnh lý tuyến ức thường gặp có thể bao gồm tăng sản tuyến ức, u tuyến ức, ung thư biểu mô tuyến ức và nhược cơ, tùy nguyên nhân, mức độ tổn thương và biểu hiện lâm sàng của từng người bệnh. Cụ thể:
Nhược cơ là bệnh tự miễn trong đó cơ thể tạo ra kháng thể chống lại thụ thể acetylcholine (AChR) tại synap thần kinh – cơ. Khoảng 15 – 20% bệnh nhân nhược cơ có u tuyến ức và 65% có tăng sản tuyến ức.
Triệu chứng thường gặp:
Phẫu thuật cắt tuyến ức được chứng minh có hiệu quả cải thiện triệu chứng trong nhóm MG có u tuyến ức hoặc nhược cơ thể kháng thể AChR (+).
U tuyến ức xuất phát từ tế bào biểu mô. Đây là khối u trung thất trước phổ biến nhất ở người lớn.
Triệu chứng lâm sàng:
Ác tính cao hơn u tuyến ức lành tính, có thể tiến triển nhanh, dễ di căn. Điều trị hàng đầu vẫn là phẫu thuật cắt bỏ u nếu giải phẫu cho phép.
Tuyến ức lớn bất thường nhưng không phải khối u. Thường gặp trong:
Là bệnh lý di truyền do mất đoạn nhiễm sắc thể 22q11.2, gây kém phát triển tuyến ức dẫn đến suy giảm miễn dịch tế bào T.
Ngoài u trung thất còn có:
Đây là bệnh lý hiếm gặp. Bệnh nhân thiếu hồng cầu trầm trọng nhưng vẫn có bạch cầu – tiểu cầu bình thường. Một số trường hợp liên quan thymoma.
Thymoma có thể gây giảm nồng độ immunoglobulin dẫn đến tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Để xác định bệnh lý của tuyến ức, bác sĩ có thể chỉ định: ( 2)
Tùy thuộc vào tình trạng sức khỏe của bệnh nhân và bệnh lý, bác sĩ có thể chỉ định:
Là điều trị nền tảng cho:
Phẫu thuật hiện nay có thể thực hiện bằng mổ mở, nội soi hoặc robot.
Áp dụng trong ung thư tuyến ức, hoặc khi phẫu thuật không loại bỏ hoàn toàn khối u.
Dù không thể phòng ngừa hoàn toàn các bệnh tuyến ức, nhưng có thể giảm nguy cơ bằng cách:
Con người vẫn có thể sống khi không có tuyến ức, nhưng mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào thời điểm cơ quan này bị thiếu hoặc được cắt bỏ. Ở người trưởng thành, hệ miễn dịch thường vẫn hoạt động tương đối ổn định vì phần lớn tế bào T đã được tạo lập từ trước. Ngược lại, nếu trẻ sơ sinh bẩm sinh không có cơ quan này hoặc mất chức năng từ rất sớm, quá trình phát triển miễn dịch có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng, làm tăng nguy cơ suy giảm miễn dịch nặng.
Hai cơ quan hoàn toàn khác nhau về chức năng lẫn vị trí.
Để đặt lịch khám, tư vấn và điều trị trực tiếp với các bác sĩ tại Khoa Ngoại Lồng ngực Mạch máu, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách hàng có thể liên hệ theo thông tin sau:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Tuyến ức giữ vai trò quan trọng trong hệ miễn dịch, nhất là ở giai đoạn đầu đời. Cơ quan này tham gia vào quá trình trưởng thành của tế bào T, giúp cơ thể nhận diện và đáp ứng với tác nhân gây bệnh. Sau tuổi dậy thì, cấu trúc này thoái triển dần theo sinh lý nhưng miễn dịch cơ bản vẫn được duy trì. Một số bất thường tại đây có thể liên quan đến u vùng trung thất, nhược cơ hoặc rối loạn miễn dịch. Các biểu hiện như tức ngực, khó thở, yếu cơ hoặc sụp mi cần được nhìn nhận trong bối cảnh y khoa phù hợp.
