Dây thần kinh là gì? Thành phần cấu tạo, giải phẫu và chức năng

Dây thần kinh có mặt hầu như khắp cơ thể của mỗi người. Chức năng của dây thần kinh là gửi tín hiệu điện, giúp con người cảm nhận cảm giác, thực hiện và kiểm soát những chức năng của cơ thể… Vậy dây thần kinh được cấu tạo từ thành phần nào?

Dây thần kinh là gì?

Dây thần kinh là một trong những phần cơ bản của hệ thần kinh, giống như các “sợi cáp” dẫn truyền xung điện giữa não và các phần còn lại của cơ thể. Các xung điện này giúp con người cảm nhận được cảm giác, thực hiện di chuyển cơ bắp, duy trì các chức năng tự chủ như thở, tiêu hóa thức ăn, đổ mồ hôi…

Các dây thần kinh cùng não và tủy sống là nền tảng của hệ thần kinh. Trong hầu hết ngữ cảnh dùng thuật ngữ “dây thần kinh”, các bác sĩ đang đề cập đến phần hệ thần kinh nằm ngoài não, tủy sống, được gọi là hệ thần kinh ngoại biên (PNS). Dây thần kinh còn được định nghĩa là bó sợi trục (hoặc sợi thần kinh) được tìm thấy trong hệ thần kinh ngoại biên.

Giải phẫu dây thần kinh bao gồm những gì?

Một số thông tin về giải phẫu dây thần kinh: (1)

1. Vị trí của dây thần kinh nằm ở đâu?

Nhiều dây thần kinh bắt đầu từ tủy sống, một số khác bắt đầu từ não, kéo dài khắp cơ thể, bao gồm các dây thần kinh điển hình:

• Cánh tay (bao gồm dây thần kinh trụ, dây thần kinh quay, dây thần kinh giữa, dây thần kinh nách).
• Ngực và bụng (bao gồm dây thần kinh hoành và dây thần kinh phế vị).
• Khuôn mặt (bao gồm dây thần kinh sinh ba, dây thần kinh mặt, dây thần kinh thị giác).
• Chân (bao gồm dây thần kinh đùi, dây thần kinh tọa, dây thần kinh bịt kín, dây thần kinh chày và dây thần kinh sural).
• Vùng chậu (bao gồm cả dây thần kinh thẹn).

2. Dây thần kinh được cấu tạo từ thành phần nào?

Dây thần kinh của con người được tạo thành từ:

• Sợi trục – nhóm sợi ở trung tâm dây thần kinh.
• Đuôi gai – các nhánh truyền xung điện.
• Màng trong – một lớp mô liên kết bao quanh sợi trục.
• Màng thần kinh – một lớp mô liên kết bao quanh các nhóm sợi trục.
• Vỏ dây thần kinh – một lớp mô liên kết bao phủ bề mặt ngoài của dây thần kinh.

Ở trong não, các tế bào (được gọi là oligodendrocytes) bao quanh các sợi trục. Bên ngoài hệ thần kinh (tủy sống và não), các tế bào được gọi là tế bào Schwann bao quanh các sợi trục.

Cả oligodendrocytes và tế bào Schwann đều chứa một mô mỡ (gọi là myelin). Myelin bao quanh những sợi trục trong một lớp vỏ (lớp phủ). Vỏ myelin giống lớp cách điện xung quanh hệ thống dây điện. Nếu vỏ myelin bị hỏng, dây thần kinh không thể gửi tín hiệu điện nhanh, đôi khi chúng ngưng gửi tín hiệu điện hoàn toàn.

Các loại dây thần kinh trong cơ thể

Các loại dây thần kinh trong cơ thể gồm:

1. Các loại dây thần kinh theo chức năng

Các loại dây thần kinh chính được chia theo chức năng gồm: (2)

1.1. Dây thần kinh cảm giác

Dây thần kinh cảm giác dẫn tín hiệu từ ngoại vi đến hệ thần kinh trung ương. Các dây thần kinh này có thể được chia thành dây thần kinh cảm giác soma (mang thông tin từ khớp, da, cơ xương) và dây thần kinh cảm giác nội tạng (từ các cơ quan nội tạng như thận, gan). Tất cả những xung động cảm giác được gửi đến hệ thần kinh ngoại biên thông qua các đường dẫn lên.

1.2. Dây thần kinh vận động

Dây thần kinh vận động dẫn tín hiệu từ hệ thần kinh trung ương đến ngoại vi. Dây thần kinh vận động thực hiện chức năng truyền các xung động từ hệ thần kinh trung ương (gồm não và tủy sống) đến các cơ quan như cơ và tuyến, giúp chúng hoạt động theo các tín hiệu từ não. Chúng có thể được chia thành hai loại, bao gồm: dây thần kinh vận động soma (cung cấp sự chi phối cho các cơ xương) và dây thần kinh vận động tạng (là một phần của hệ thần kinh tự chủ, chi phối cơ tim, cơ trơn và tuyến).

Tất cả những xung động vận động được gửi đến hệ thần kinh ngoại biên thông qua các đường dẫn xuống.

1.3. Dây thần kinh hỗn hợp

Dây thần kinh hỗn hợp có cả sợi cảm giác và sợi vận động, truyền thông điệp theo cả hai hướng cùng một lúc.

2. Các nhóm dây thần kinh theo vị trí

Có hai nhóm dây thần kinh chính phân nhánh từ não và tủy sống, gồm:

2.1. Dây thần kinh sọ

12 cặp dây thần kinh sọ bắt nguồn từ não, kéo dài qua mặt, đầu, cổ. Dây thần kinh sọ có thể có chức năng vận động, chức năng cảm giác hoặc cả hai. Chẳng hạn, dây thần kinh sọ giúp con người biểu lộ cảm xúc trên gương mặt, cảm nhận mùi và chuyển động mắt.

2.2. Dây thần kinh cột sống

31 cặp dây thần kinh cột sống được phân nhánh từ tủy sống. Chúng có thể cung cấp chức năng vận động, cảm giác hoặc cả hai. Chẳng hạn, dây thần kinh cột sống có thể truyền cảm giác từ khớp, cơ đến tủy sống. Dây thần kinh cột sống cũng kiểm soát một số phản xạ hoặc phản ứng không tự nguyện, ví dụ như rút tay ra khỏi bếp nóng. (3)

Chức năng của dây thần kinh

Các dây thần kinh gửi tín hiệu điện từ một phần cơ thể đến phần khác. Những tín hiệu này kiểm soát: phản ứng tự nguyện, huyết áp, hoạt động thở, tiêu hóa, phản ứng căng thẳng, các giác quan (đau, xúc giác, cảm giác lạnh hoặc nóng, thính giác, rung động, vị giác, cảm giác thăng bằng, thị giác, khứu giác).

Dây thần kinh hoạt động như thế nào?

Các dây thần kinh giúp hai phần của hệ thần kinh giao tiếp được với nhau:

• Hệ thần kinh ngoại biên là một phần của hệ thần kinh trung ương, gồm mạng lưới các dây thần kinh truyền tín hiệu từ khắp cơ thể đến tủy sống.
• Hệ thần kinh trung ương (tủy sống và não) tiếp nhận, diễn giải những tín hiệu thần kinh từ hệ thần kinh ngoại biên. Não tích hợp những thông điệp này để thông báo mọi thứ con người thực hiện, bao gồm cảm nhận, suy nghĩ, cách di chuyển, hành xử. Một số phản ứng là phản xạ, xảy ra dưới mức ý thức.

Khi dây thần kinh gửi xung điện:

• Tín hiệu truyền xuống sợi trục (kết nối “dây dẫn” của dây thần kinh).
• Thông điệp này được chuyển thành tín hiệu hóa học ở cuối dây thần kinh (gọi là gò sợi trục).
• Chất hóa học giải phóng những phân tử (được gọi là chất dẫn truyền thần kinh) vào một không gian nối liền không gian giữa một tế bào thần kinh với một tế bào thần kinh khác. Các “cây cầu” này được gọi là khớp thần kinh.
• Chất dẫn truyền thần kinh liên kết với thụ thể trên cơ hoặc tế bào thần kinh kết nối, chuyển thành tín hiệu điện khác.
• Những tín hiệu điện truyền theo chiều dài của nơ-ron tiếp theo.
• Quá trình này lặp lại cho đến khi các thông điệp đến được mục tiêu.

Các tình trạng bệnh lý ở dây thần kinh thường gặp

Một số bệnh lý về dây thần kinh thường gặp có thể kể đến gồm:

1. Viêm dây thần kinh

Viêm dây thần kinh là tình trạng các rễ dây thần kinh xảy ra sự viêm nhiễm khiến người bệnh bị đau nhức lan tỏa, mất cảm giác, tê bì… chạy dọc theo dây thần kinh. Bệnh lý này có thể tác động đến một dây thần kinh hoặc tác động đến đám rối thần kinh…

2. Bệnh thần kinh ngoại biên

Bệnh thần kinh ngoại biên là thuật ngữ chung của các bệnh lý thần kinh tác động đến một phân khu cụ thể của hệ thần kinh. Các tình trạng khác nhau có thể dẫn đến bệnh thần kinh ngoại biên, ảnh hưởng đến nhiều bộ phận khác nhau của cơ thể, tùy vào cách thức và nguyên do gây ra bệnh. Bệnh thần kinh ngoại biên làm tổn thương các dây thần kinh ngoại biên (dây thần kinh nằm ngoài não, tủy sống).

3. Đau thần kinh tọa

Đau thần kinh tọa là cơn đau thần kinh do chấn thương hoặc kích ứng dây thần kinh tọa. Bệnh đau thần kinh tọa tác động đến rễ thần kinh tại lưng dưới hoặc dây thần kinh tọa, dây thần kinh chạy từ lưng dưới xuống mặt sau của cả hai chân. Ngoài cảm giác đau, người bệnh còn có thể gặp cảm giác ngứa ran hoặc tê ở mông hay vùng lưng.

4. U dây thần kinh ngoại biên

U dây thần kinh ngoại biên là sự hình thành, tăng trưởng các khối u ở trong hoặc gần các dây thần kinh ngoại biên. Các khối u này có thể xuất hiện ở bất kỳ vị trí nào trong cơ thể. Đa phần u dây thần kinh ngoại biên đều là dạng lành tính (không phải ung thư). Nhưng khối u khiến người bệnh bị đau đớn, làm mất chức năng ở vùng bị ảnh hưởng…

Tìm hiểu thêm về các bệnh lý u dây thần kinh. 

Triệu chứng bệnh lý dây thần kinh thường gặp

Tùy vào loại bệnh lý về dây thần kinh, mức độ của bệnh… mà người bệnh có thể gặp các triệu chứng khác nhau, chẳng hạn như: ngứa ran, tê bì chân tay, nhói đau, yếu cơ, cảm giác như bị kim châm, liệt mặt, mất cảm giác đau, tăng sự nhạy cảm đau…

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Ngay khi gặp bất kỳ triệu chứng nào được đề cập ở trên, nghi ngờ mắc bệnh về dây thần kinh, người bệnh cần nhanh chóng đến gặp bác sĩ thăm khám sớm. Việc tiến hành chẩn đoán, chữa trị bệnh lý dây thần kinh từ sớm góp phần làm giảm nguy cơ bệnh tiến triển nặng, giúp người bệnh hồi phục sức khỏe nhanh chóng hơn.

Cách chẩn đoán bệnh lý dây thần kinh

Để chẩn đoán bệnh lý dây thần kinh, bác sĩ sẽ tiến hành xem xét các triệu chứng lâm sàng, tiền sử bệnh lý của bản thân người bệnh và gia đình… Bên cạnh đó, bác sĩ có thể chỉ định cho người bệnh thực hiện các kỹ thuật chẩn đoán cận lâm sàng khác, chẳng hạn như: đo điện cơ, xét nghiệm máu, chụp X-quang, chụp CT, chụp MRI, chụp tủy đồ, sinh thiết… Thông qua kết quả khám lâm sàng và cận lâm sàng, bác sĩ sẽ đề ra chẩn đoán chính xác, lập kế hoạch chữa trị tối ưu.

Trung tâm Khoa học Thần kinh, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh là địa chỉ chuyên thăm khám, điều trị các bệnh lý thần kinh, bệnh lý về dây thần kinh. Nơi đây quy tụ đội ngũ bác sĩ dày dặn kinh nghiệm, giỏi chuyên môn, chu đáo, tận tâm, được trang bị nhiều thiết bị, máy móc tân tiến phục vụ tối ưu cho quá trình chẩn đoán, điều trị, ví dụ như: máy đo điện cơ, máy chụp X-quang thế hệ mới, máy chụp CT 1975 lát cắt, máy chụp MRI 1,5 – 3 tesla, hệ thống máy xét nghiệm máu hiện đại…

Quy trình khám chữa bệnh diễn ra chuyên nghiệp, khoa học, cung cấp các tiện ích chất lượng cao, áp dụng đầy đủ các chính sách bảo hiểm…

Cách chăm sóc sức khỏe dây thần kinh

Mỗi người có thể áp dụng một số cách sau để chăm sóc sức khỏe dây thần kinh và toàn bộ hệ thần kinh, như:

• Khám sức khỏe tổng quát, sức khỏe thần kinh định kỳ.
• Tránh xa thuốc lá hoặc bỏ dùng thuốc lá.
• Giảm căng thẳng bằng những biện pháp khoa học như tập thể dục, thiền định.
• Ngủ tối thiểu 7 – 8 giờ/đêm.
• Áp dụng chế độ dinh dưỡng có nhiều rau quả, trái cây, chất béo tốt, protein nạc, ngũ cốc nguyên hạt.
• Hạn chế uống rượu.
• Kiểm soát những tình trạng sức khỏe có thể tác động đến thần kinh, ví dụ như bệnh tiểu đường.
• Dung nạp đủ nước cho cơ thể bằng cách uống nhiều nước và những loại chất lỏng khác.

Để đặt lịch thăm khám, điều trị bệnh tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ:

Dây thần kinh chạy khắp cơ thể, kết nối não và tủy sống với những bộ phận khác của cơ thể, giúp con người cảm nhận các giác quan, di chuyển… Chúng cũng kiểm soát các chức năng “tự động” trong cơ thể như tiêu hóa thức ăn, thở… Ngay khi gặp dấu hiệu của bệnh về dây thần kinh, mỗi người cần đến bệnh viện uy tín thăm khám sớm.