Chấn thương cột sống cổ cần xử trí như thế nào?

Chấn thương cột sống cổ là một trong những dạng tổn thương nguy hiểm, có thể gây ra hậu quả nặng nề về thể chất lẫn tinh thần cho người bệnh. Cần tìm hiểu dấu hiệu và cách xử trí chấn thương để phòng ngừa biến chứng.

Chấn thương cột sống cổ là gì?

Chấn thương cột sống cổ là tình trạng tổn thương tại các đốt sống, đĩa đệm, dây chằng hoặc cấu trúc thần kinh ở vùng cột sống cổ. Chấn thương xảy ra do tác động từ bên ngoài, không phải do bệnh lý, có thể bao gồm: chấn thương cột sống cổ thấp, chấn thương cột sống cổ cao và chấn thương cột sống gần cổ. Mức độ chấn thương có thể từ nhẹ (căng cơ, giãn dây chằng…) đến nặng (gãy hoặc trật đốt sống, tổn thương tủy sống…).

Cột sống cổ gồm 7 đốt sống, được kí hiệu từ C1-C7, có khả năng vận động tương đối linh hoạt, nhiệm vụ chính là nâng đỡ phần đầu, bảo vệ tủy sống đi qua ống sống. Khi đầu và cổ bị va đập mạnh, vùng cột sống cổ có thể bị tổn thương.

Nguyên nhân nào gây chấn thương cột sống cổ?

Chấn thương cột sống cổ nói chung và chấn thương đốt sống cổ nói riêng xảy ra chủ yếu do ngoại lực tác động mạnh, chẳng hạn như: (1)

• Tai nạn giao thông: Va chạm khi đi ô tô, xe máy, xe đạp hoặc các phương tiện khác có thể khiến đầu và cổ bị gập hoặc xoay đột ngột, tạo áp lực lớn lên cột sống cổ. Đây là một trong những nguyên nhân thường gặp gây chấn thương cột sống và tủy sống.
• Té ngã, va đập mạnh: Ngã từ trên cao, ngã khi đang di chuyển hoặc va đập mạnh vào đầu, cổ có thể dẫn đến gãy, trật đốt sống hoặc tổn thương dây chằng. Ở người lớn tuổi, ngay cả những cú ngã nhẹ cũng có thể gây chấn thương cột sống, đặc biệt là khi mắc bệnh lý thoái hóa xương khớp hoặc loãng xương.
• Chấn thương khi chơi thể thao: Các môn thể thao có nguy cơ va chạm như bóng đá, thể dục dụng cụ, võ thuật… có thể tạo áp lực lớn lên cột sống cổ, tiềm ẩn rủi ro gây chấn thương.
• Tai nạn lao động: Ngã từ cầu thang, bị vật nặng va đập vào vùng đầu cổ hoặc tai nạn liên quan đến máy móc có thể gây chấn thương.
• Vận động sai tư thế: Gập, duỗi, xoay cổ quá mức hoặc đột ngột, thường xuyên mang vác nặng trên vai có thể gây căng cơ và dây chằng, dẫn đến tổn thương cấu trúc cột sống trong một số trường hợp…

Triệu chứng của chấn thương cột sống cổ

Tùy thuộc vào vị trí và mức độ tổn thương, triệu chứng chấn thương cột sống cổ có thể bao gồm:

• Đau đốt sống cổ: Là triệu chứng thường gặp, có thể xuất hiện ngay sau chấn thương hoặc khoảng vài tiếng/vài ngày sau đó. Người bệnh cảm thấy đau khu trú quanh cổ hoặc đau lan xuống vai và cánh tay, tùy theo cấu trúc thần kinh bị ảnh hưởng.
• Hạn chế vận động cổ: Người bệnh cảm thấy cứng cổ, khó xoay đầu sang hai bên hoặc khó cúi/ngửa cổ như bình thường. Cơ vùng cổ và vai có thể co thắt hoặc tăng trương lực sau chấn thương, gây cảm giác căng tức, đau.
• Tê bì, ngứa ran hoặc yếu cơ: Khi rễ thần kinh hoặc tủy sống bị ảnh hưởng, người bệnh thường cảm thấy bị tê bì, ngứa ran ở tay, cổ, vai, gáy; trường hợp nặng có thể gây yếu cơ, liệt một phần hoặc liệt toàn bộ chi trên.
• Khó thở, suy hô hấp: Chấn thương đốt sống cổ cao có thể gây ảnh hưởng đến các cơ tham gia hô hấp, khiến người bệnh khó thở hoặc không thể tự hô hấp trong trường hợp nặng.
• Choáng, hoa mắt, chóng mặt: Một số người bệnh xuất hiện cảm giác chóng mặt, choáng váng, buồn nôn, mờ mắt… sau chấn thương vùng đầu cổ. Triệu chứng này chủ yếu có liên quan đến sự giảm sút lượng máu lưu thông lên não.
• Rối loạn chức năng thần kinh: Trường hợp nghiêm trọng có thể gây ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương, dẫn đến rối loạn vận động và cảm giác ở tay chân, mất phối hợp động tác, khó đi lại, rối loạn kiểm soát tiểu tiện, đại tiện…

Có thể thấy, dấu hiệu chấn thương cột sống cổ không mang tính điển hình, dễ bị nhầm lẫn với một số bệnh lý hoặc tổn thương cơ học khác. Các triệu chứng có thể xuất hiện tức thời sau chấn thương hoặc tiến triển dần theo thời gian. Người bệnh không nên chủ quan trước bất kỳ dấu hiệu bất thường nào.

Các biểu hiện như đau cổ vai gáy, tê bì hoặc yếu tay có thể liên quan đến nhiều tổn thương tại cột sống cổ. Bạn có thể xem thêm bài viết các bệnh về đốt sống cổ để tham khảo những nguyên nhân thường gặp.

Biến chứng nguy hiểm nào có thể xảy ra?

Nếu không kịp thời phát hiện và xử trí, chấn thương cột sống cổ có thể gây biến chứng. Mức độ nguy hiểm của biến chứng phụ thuộc vào vị trí và tình trạng tổn thương. Một số biến chứng có thể gặp là:

• Tổn thương tủy sống, yếu hoặc liệt tứ chi: Gãy, trật đốt sống cổ có thể gây chèn ép tủy sống, mất hoặc suy giảm khả năng vận động và cảm giác. Tổn thương tủy sống cổ mức nặng thậm chí có thể dẫn đến liệt cả tay và chân, người bệnh phải phụ thuộc vào xe lăn hoặc thiết bị hỗ trợ vận động.
• Suy hô hấp: Tổn thương tủy sống ở vùng cổ cao có thể làm ảnh hưởng đến các cơ tham gia hô hấp. Trong trường hợp nặng, người bệnh có thể không tự thở được, cần hỗ trợ hô hấp.
• Mất vững hoặc biến dạng cột sống: Tổn thương tại xương, đĩa đệm hoặc dây chằng có thể gây mất vững các đốt sống. Nếu không cố định và điều trị phù hợp, sự di lệch của các đốt sống cổ có thể tiếp tục gây chèn ép tủy hoặc rễ thần kinh.
• Rối loạn chức năng thần kinh tự chủ: Chấn thương có thể dẫn đến tổn thương tủy có thể gây rối loạn huyết áp, nhịp tim và các chức năng tự chủ khác của cơ thể, chẳng hạn như không thể kiểm soát được việc đi vệ sinh.
• Biến chứng do giảm vận động kéo dài: Bệnh nhân bị chấn thương mức nặng có nguy cơ hình thành huyết khối, nhiễm trùng đường tiết niệu, co rút khớp, xẹp phổi, viêm phổi, loét tì đè… do nằm lâu ngày trên giường bệnh.
• Đau thần kinh và co cứng cơ: Sau chấn thương đốt sống cổ và tủy sống, một số người bệnh có thể gặp biến chứng đau thần kinh kéo dài, thường xuyên cảm thấy bỏng rát, châm chích hoặc co cứng cơ…

Đáng lưu ý, tổn thương cột sống cổ có thể diễn tiến nặng hơn so với chấn thương ban đầu nếu không xử lý đúng cách. Vì thế, khi có dấu hiệu nghi ngờ bị chấn thương ở cột sống cổ, người bệnh cần được đánh giá y tế khẩn cấp.

Có thể chẩn đoán chấn thương bằng cách nào?

Chấn thương cột sống cổ được chẩn đoán dựa trên cơ chế chấn thương, triệu chứng, khám lâm sàng và áp dụng các phương tiện chẩn đoán hình ảnh theo chỉ định của bác sĩ. Thường bao gồm:

• Hỏi tiền sử bệnh, khám lâm sàng: Bác sĩ khai thác thời điểm xuất hiện triệu chứng, kiểm tra tình trạng đau, khả năng vận động cổ, sức cơ, cảm giác, phản xạ tay chân của người bệnh. Nếu nghi ngờ tổn thương tủy sống, bác sĩ có thể tiến hành đánh giá đường thở, hô hấp.
• Cận lâm sàng:
  • Chụp X-quang cột sống cổ: Có thể giúp phát hiện bất thường về cấu trúc của các đốt sống, hỗ trợ phát hiện một số tổn thương phức tạp từ nhiều góc độ khác nhau.
  • Chụp CT cột sống cổ: Kết quả CT cho hình ảnh rõ nét về cấu trúc xương, giúp xác định vị trí và mức độ tổn thương, chi tiết hóa các tổn thương vi thể.
  • Chụp cộng hưởng từ (MRI) cổ: MRI có ưu thế trong đánh giá tình trạng tủy sống, rễ thần kinh, đĩa đệm, dây chằng và các mô mềm. Phương pháp này đặc biệt hữu ích trong chẩn đoán tổn thương tủy hoặc dây chằng quanh cột sống.

Tùy vào bản chất tổn thương và biểu hiện lâm sàng của người bệnh, bác sĩ có thể chỉ định một hoặc kết hợp nhiều phương pháp trong chẩn đoán. Ngoài các phương pháp kể trên, chẩn đoán chấn thương cột sống cổ còn có thể bao gồm đo điện cơ, xét nghiệm máu, xét nghiệm dịch não tủy…

Xử trí và điều trị chấn thương cột sống cổ​

Người bị chấn thương tại cột sống, bao gồm cột sống cổ, cần được điều trị càng sớm càng tốt. Dạng chấn thương này cần được xử trí bởi bác sĩ, người bệnh không thể tự điều trị tại nhà. Các biện pháp xử trí chấn thương cột sống cổ có thể bao gồm:

1. Xử trí ban đầu

Khi nghi ngờ một người bị chấn thương sau tai nạn, không nên tự ý di chuyển nạn nhân. Một số nguyên tắc quan trọng cần lưu ý là:

• Khẩn trương gọi cấp cứu, đặc biệt là khi nạn nhân bị bất tỉnh, có dấu hiệu khó thở, tê bì, yếu hoặc liệt tay chân…
• Tuyệt đối không tự ý di chuyển nạn nhân để tránh làm tổn thương cột sống nặng thêm
• Giữ đầu, cổ của nạn nhân ở tư thế ổn định, hạn chế tối đa các cử động không cần thiết trong khi chờ đợi sự trợ giúp của nhân viên y tế
• Không tự ý tháo mũ bảo hiểm của người bị tai nạn xe máy nếu chưa được đào tạo
• Nếu nạn nhân gặp khó khăn về hô hấp, cần tiến hành khai thông đường thở bằng cách đẩy nhẹ xương hàm và nâng về phía trước, lưu ý hạn chế tối đa động tác gập hoặc xoay cổ…

2. Phương pháp điều trị

Sau khi bước đánh giá và chẩn đoán, bác sĩ chỉ định phương pháp điều trị dựa trên dạng tổn thương, tình trạng cột sống cổ và sức khỏe tổng thể của người bệnh:

• Điều trị bảo tồn: Thường áp dụng đối với trường hợp chấn thương nhẹ. Người bệnh hạn chế vận động, chườm lạnh, sử dụng thuốc giảm đau, dùng dụng cụ cố định cổ theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Điều trị ngoại khoa: Bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật khi chấn thương gây gãy, trật đốt sống cổ nghiêm trọng, mất vững cột sống, chèn ép tủy hoặc rễ thần kinh. Tùy theo dạng tổn thương, phẫu thuật có thể nhằm mục tiêu giải ép thần kinh, nắn chỉnh và cố định các đốt sống bằng hệ thống vít, nẹp hoặc các phương pháp phù hợp khác.
• Phục hồi chức năng: Được triển khai sau giai đoạn cấp, mục tiêu là giúp người bệnh giảm đau, duy trì và cải thiện tầm vận động, sức cơ, khả năng kiểm soát tư thế. Với trường hợp có tổn thương tủy sống, chương trình phục hồi chức nặng có thể bao gồm sự phối hợp của nhiều chuyên khoa.

Tóm lại, chấn thương cột sống cổ là dạng tổn thương phức tạp, quá trình xử trí đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ từ khâu sơ cứu, chẩn đoán, cho đến kế hoạch điều trị và phục hồi chức năng. Mọi người cần chủ động phòng ngừa chấn thương bằng cách tuân thủ các quy định an toàn trong sinh hoạt hàng ngày và khi tham gia giao thông.