Chị Nhiên (38 tuổi) nhập viện trong tình trạng da nhợt nhạt, thở nhanh, khó thở, đau đầu dữ dội, tiêu chảy nặng, được chẩn đoán bị suy tuyến thượng thận cấp.

2 tuần trước chị đã mệt mỏi, hoa mắt, chán ăn, tụt huyết áp nhưng không đi khám. Khi được đưa đến cấp cứu tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM (cơ sở phường Tân Sơn Hoà – quận Tân Bình cũ), chị Nhiên bị mất nước nặng, sốt cao, hạ natri máu dưới 135 mEq/L, chỉ số cortisol máu rất thấp còn 12 nmol/L (bình thường khoảng 120 – 500 nmol/L). Đây là các dấu hiệu đặc trưng của cơn suy thượng thận cấp.

Người bệnh lập tức được truyền dung dịch bổ sung, tiêm thuốc nhằm điều chỉnh nước và điện giải, bổ sung hormone thay thế, theo dõi liên tục. Sau khi sinh hiệu ổn định, người bệnh được chuyển về điều trị tại khoa Nội tiết – Đái tháo đường để theo dõi, kiểm tra tình trạng  bệnh mỗi 4-6 giờ.

BS.CKII Trần Thuỳ Ngân, khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, cho biết người bệnh có tiền sử viêm mũi dị ứng nên thường xuyên sử dụng một loại thuốc xịt mũi tự mua theo đơn cũ được kê nhiều năm trước. Trong thuốc xịt mũi này có thành phần corticoid đã tác động đến tuyến thượng thận.

Bình thường hoạt động của tuyến thượng thận được điều hòa bởi tuyến yên, tuyến yên tiết ra hormon ACTH kích thích tuyến thượng thận tăng sản xuất cortisol. Khi nồng độ cortisol trong máu cao sẽ phát tín hiệu lên để tuyến yên biết và giảm tiết ACTH, hoạt động của tuyến thượng thận sẽ được giảm xuống. Ngược lại khi nồng độ cortisol máu giảm hoặc khi cơ thể cần nhiều cortisol (như khi bị ốm, sốt hay stress…) thì tuyến yên sẽ tiết ra nhiều ACTH hơn để kích thích tuyến thượng thận hoạt động mạnh hơn, tăng tiết cortisol để đáp ứng nhu cầu của cơ thể.

Khi sử dụng quá nhiều thuốc corticoid thì nồng độ corticoid ngoại sinh từ bên ngoài đưa vào tăng cao trong máu sẽ phát tín hiệu (thực chất là ức chế) để tuyến yên không tiết ra hormon ACTH nữa, hậu quả là tuyến thượng thận không hoạt động. “Nếu tình trạng này kéo dài, tuyến thượng thận sẽ bị teo, không thể tiết ra cortisol được nữa, khi đó tuyến thượng thận mất chức năng vĩnh viễn”, bác sĩ Ngân giải thích.

Chị Nhiên được ngừng ngay các thuốc corticoid đang dùng, điều trị bằng hormone thay thế qua đường truyền dịch (tiêm tĩnh mạch) và đường uống. Tuy nhiên, do người bệnh không dung nạp với thuốc uống nên phải sử dụng thuốc đường tiêm bắp. Sau một tuần điều trị, tình trạng ổn định, chị Nhiên được xuất viện và tái khám định kỳ để bác sĩ chỉnh liều, tầm soát các biến chứng liên quan tác dụng phụ của việc sử dụng corticoid lâu dài (có thể gây loãng xương, tiểu đường…).

Bác sĩ Ngân cho biết, điều trị suy tuyến thượng thận do thuốc là một quá trình dài và phức tạp. Tùy vào tình trạng bệnh, bác sĩ sẽ chỉ định phác đồ điều trị phù hợp. Đa phần, người bệnh thường phải dùng hormone thay thế để bù đắp lượng hormone thiếu hụt. Thời gian sử dụng hormone thay thế còn phụ thuộc vào khả năng phục hồi. Những người bị suy nhẹ có thể hồi phục sau 6 – 12 tháng, suy nặng cần 2 – 3 năm, nhưng cũng có những người bị suy thượng thận vĩnh viễn phải dùng hormone thay thế suốt đời.

Bác sĩ cảnh báo, corticoid, dù là uống, tiêm, bôi ngoài da hay xịt mũi, nếu dùng đủ lâu, đều có thể đi vào máu. Lạm dụng thuốc corticoid có thể gây suy thượng thận rất sớm, có trường hợp chỉ sau 2 tuần dùng thuốc và nguy cơ gây suy thượng thận nặng nếu dùng thuốc liều cao, dùng đường tiêm, dùng nhiều lần trong ngày, dùng liên tục trong thời gian dài, dùng các hoạt chất tác dụng mạnh như dexamethasone (thường có trong các thuốc nam, thuốc bắc, thuốc đông y không rõ nguồn gốc). Vì thế, khi chưa có chỉ định của bác sĩ, người dân không nên tự ý sử dụng thuốc cũng như các loại thuốc chứa thành phần corticoid.

*Tên người bệnh đã thay đổi