Anh Minh, 29 tuổi, không dám nghỉ ngơi, ép bản thân làm việc liên tục vì sợ mình vô dụng, thường xuyên mất ngủ, hồi hộp; bác sĩ chẩn đoán rối loạn lo âu lan tỏa.

Anh Minh làm việc trong lĩnh vực công nghệ. Khoảng 8 tháng nay, anh gần như không cho phép bản thân nghỉ ngơi. Hôm này xong việc sớm, anh cố tìm thêm việc để làm, cuối tuần vẫn nơm nớp kiểm tra email, lên kế hoạch cho tuần mới. “Nếu nằm xem phim hay ngủ trưa, tôi lại thấy lo lắng, có lỗi vì nghĩ người khác đang làm việc còn mình lãng phí thời gian”, anh Minh kể.

Ngoài công việc, anh Minh thường xuyên lo về tài chính, tương lai, sức khỏe và trách nhiệm với gia đình, dù nhiều vấn đề chưa thực sự xảy ra.

ThS.BS Nguyễn An Khải, khoa Thần kinh, Trung tâm Khoa học Thần kinh, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, cho biết khi khám anh Minh tỉnh táo, tiếp xúc tốt nhưng biểu hiện căng thẳng, khó thư giãn. Anh thường bồn chồn, khó tập trung, dễ cáu gắt, đau đầu, hồi hộp. Ban đêm, anh thường mất 2 giờ mới ngủ được vì cứ lo nghĩ đến công việc. Ngay cả khi đi chơi cùng gia đình, anh Minh vẫn muốn mở máy tính để “làm gì đó có ích”. Anh nhận ra những lo lắng của mình là quá mức nhưng không thể kiểm soát, thường nghĩ bản thân sẽ tụt lại phía sau hoặc công việc xảy ra vấn đề nếu ngừng cố gắng.

Kết quả khai thác bệnh sử, giấc ngủ và đánh giá trạng thái tâm thần của anh Minh ghi nhận thang GAD-7 16 điểm, mức lo âu nặng; thang PHQ-9 8 điểm, mức trầm cảm nhẹ. Các kiểm tra loại trừ nguyên nhân thực thể như rối loạn tuyến giáp, thiếu máu, đường huyết, chuyển hóa không ghi nhận bất thường. Kết hợp kết quả thăm khám, bác sĩ chẩn đoán anh Minh mắc rối loạn lo âu lan tỏa.

Đây là tình trạng người bệnh lo lắng quá mức về nhiều vấn đề trong cuộc sống, khó kiểm soát sự lo lắng và kéo dài, thường đi kèm bồn chồn, mệt mỏi, khó tập trung, dễ cáu gắt, căng cơ hoặc rối loạn giấc ngủ. Khác với lo lắng thông thường trước một vấn đề cụ thể, người mắc bệnh có thể tiếp tục bất an ngay cả khi không có mối đe dọa rõ ràng.

Trường hợp anh Minh, theo bác sĩ An Khải, nghỉ ngơi lại trở thành tác nhân kích hoạt lo âu. Mỗi khi không làm việc, anh sợ lãng phí thời gian, tụt lại phía sau hoặc trở nên kém giá trị. Lâu dần, não hình thành vòng xoắn càng lo càng làm, càng làm càng thiếu thời gian phục hồi, dẫn đến mất ngủ, mệt mỏi và căng thẳng kéo dài.

Anh Minh được chỉ định dùng thuốc kết hợp liệu pháp tâm lý, điều chỉnh giấc ngủ và áp dụng kỹ thuật kích thích từ trường xuyên sọ lặp lại (rTMS). Bác sĩ hướng dẫn anh nhận diện suy nghĩ đồng nhất giá trị bản thân với năng suất làm việc, thiết lập ranh giới công việc – cuộc sống và tập thư giãn mà không tìm việc để giải tỏa bất an.

Sau 4 tuần điều trị, người bệnh ngủ tốt hơn, giảm hồi hộp, bồn chồn. Anh có thể dành cuối tuần cho gia đình, tập thể dục hoặc nghỉ ngơi mà không liên tục kiểm tra điện thoại. Người bệnh tiếp tục được theo dõi để kiểm soát triệu chứng và phòng tái phát.

Theo bác sĩ Hoàng Quyết Tiến, Trung tâm Thông tin Y khoa Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, mức độ bệnh rối loạn lo âu lan tỏa tùy thuộc cường độ triệu chứng và ảnh hưởng đến chức năng. Ở mức nhẹ, người bệnh vẫn duy trì sinh hoạt nhưng thường căng thẳng, khó thư giãn. Khi nặng hơn, lo âu có thể chi phối phần lớn thời gian, gây mất ngủ kéo dài, giảm tập trung, suy giảm hiệu suất làm việc và ảnh hưởng các mối quan hệ. Tình trạng kéo dài không điều trị có thể làm giảm đáng kể chất lượng cuộc sống và đi kèm các rối loạn tâm thần khác.

Bệnh thường gây căng thẳng kéo dài kèm các triệu chứng rối loạn giấc ngủ làm gia tăng sản sinh gốc tự do (chất có điện tử đứng 1 mình ở lớp điện tử ngoài cùng, có xu hướng chiếm điện tử của chất khác). Khi còn trẻ, cơ thể đủ khả năng sản sinh các chất chống gốc tự do, nhưng theo thời gian, khả năng đó yếu dần. Gốc tự do tấn công trực tiếp vào các tế bào làm gián đoạn chức năng dẫn truyền thần kinh gây thoái hóa thần kinh, suy giảm trí nhớ, giảm khả năng tư duy, kém tập trung, sa sút trí tuệ. Đồng thời, stress oxy hóa làm tổn thương nội mạc mạch máu, gây co mạch, tạo điều kiện hình thành mảng xơ vữa gây hẹp khiến dòng máu lưu thông chậm và cung lượng máu nuôi não không đảm bảo.

Bác sĩ khuyến cáo, mỗi người nên học cách nhận diện các yếu tố căng thẳng. Một số hành động giải tỏa căng thẳng tạm thời có thể thực hiện như tập thở sâu, thiền, thực hành tự nói chuyện tích cực, tránh làm việc quá sức, giải tỏa áp lực, viết nhật ký căng thẳng để tự theo dõi, trò chuyện với bạn bè, gia đình. Xây dựng lối sống lành mạnh để cải thiện sức khỏe tổng thể, tránh hút thuốc, tập thể dục thường xuyên, giảm lượng cồn và caffeine. Bổ sung các chất chống gốc tự do có khả năng cung cấp điện tử, làm cân bằng, bảo vệ tế bào thần kinh và thành mạch máu não như Anthocyanin và Pterostilbene có trong quả Blueberry, beta-carotene, vitamin C, E…

Ngày 10/10 hằng năm là Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới, được WHO và nhiều tổ chức trên toàn cầu hưởng ứng nhằm nâng cao nhận thức về sức khỏe tâm thần. Tổ chức lao động quốc tế (ILO) thống kê thế giới có khoảng 35% lao động thường xuyên làm việc quá 48 giờ mỗi tuần. Những vấn đề độc hại gây rủi ro tâm lý xã hội người lao động như căng thẳng do yêu cầu công việc, thời giờ làm việc kéo dài, không còn ranh giới giữa công việc với đời sống cá nhân. Người hay lo âu, khó kiểm soát, không thể thư giãn ngay cả khi đã hết công việc, ảnh hưởng giấc ngủ, sinh hoạt… thì nên khám chuyên khoa thần kinh – tâm thần. Phát hiện và điều trị sớm giúp kiểm soát triệu chứng, phục hồi chức năng và chất lượng cuộc sống.