Chị Nam (22 tuổi, TP.HCM) mang thai hơn 36 tuần, bị viêm tụy cấp do tăng triglyceride (mỡ máu) nặng, phải vào khoa Hồi sức tích cực (ICU) thay huyết tương hai lần.

Trước đó một tháng sản phụ từng điều trị nội khoa viêm tụy cấp nhiều lần tại cơ sở y tế khác. Khi thai được 36 tuần 4 ngày, người bệnh nhập khoa Cấp cứu, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM (cơ sở P.Tân Sơn Hòa – Q.Tân Bình cũ), vì đau vùng thượng vị tái phát.

Ban đầu, sản phụ tỉnh táo, sinh hiệu ổn định, nhưng bệnh diễn tiến nhanh. Xét nghiệm ghi nhận triglyceride 8.370 mg/dL, tăng gấp hơn 8 lần bình thường, đồng thời men lipase 562 U/L (enzym tiêu hóa do tuyến tụy sản xuất), gấp khoảng 11 lần giới hạn thông thường. Siêu âm cho thấy tụy to, hình ảnh CT bụng ghi nhận hình ảnh viêm tụy cấp thể hoại tử mức độ nặng, kèm phù nề quanh vùng cửa, thành túi mật, tá tràng và thành sau dạ dày, tràn dịch ổ bụng lượng nhiều và thâm nhiễm mỡ lan tỏa. Người bệnh được chẩn đoán viêm tụy cấp do tăng triglyceride.

Người bệnh ngay lập tức được chuyển tới khoa Hồi sức tích cực – Chống độc (ICU) để theo dõi và điều trị tích cực. Đây là thời điểm ê-kíp điều trị đứng trước bài toán phức tạp là vừa kiểm soát tình trạng viêm tụy cấp nặng của mẹ, vừa bảo đảm an toàn cho thai nhi.

Tại ICU, các bác sĩ quyết định thay huyết tương nhằm giảm nhanh lượng triglyceride trong máu. Thay huyết tương là kỹ thuật chuyên sâu, không phải phương pháp điều trị áp dụng thường quy cho tất cả người bệnh bị tăng triglyceride. Quyết định thực hiện phụ thuộc mức triglyceride, mức độ viêm tụy, diễn tiến lâm sàng, đáp ứng với điều trị nội khoa và tình trạng của mẹ – thai.

Theo bác sĩ chuyên khoa I K Bus, khoa ICU, người bệnh được đặt catheter tĩnh mạch cảnh phải dưới hướng dẫn siêu âm, sau đó thực hiện thay huyết tương trên hệ thống máy chuyên dụng, đồng thời phối hợp với bác sĩ Sản khoa theo dõi tim thai liên tục. Các chỉ số sinh hiệu, điện giải, đông máu và triglyceride được kiểm tra sát trong quá trình điều trị.

Dù được hồi sức tích cực, tình trạng thai phụ tiếp tục diễn biến phức tạp. Chị lơ mơ, xuất hiện các cơn gò tử cung dày. Tim thai khoảng 140 lần/phút nhưng xuất hiện những nhịp giảm muộn lặp lại. Ê-kíp đứng trước nút thắt mới, nếu tiếp tục trì hoãn, thai có nguy cơ thiếu oxy; nhưng người mẹ cũng đang trong tình trạng viêm tụy nặng, có nguy cơ diễn tiến suy đa cơ quan. BS.CKII Phan Thế Thi, Trung tâm Sản Phụ khoa nhận định thai suy và chỉ định mổ lấy thai cấp cứu. “Nếu chậm trễ, nguy hiểm tính mạng hai mẹ con”, bác sĩ Thi nói. Trong lúc ê-kíp sản khoa phẫu thuật, các bác sĩ hồi sức đồng thời kiểm soát những rối loạn nội môi, chuẩn bị phương án hồi sức tích cực cho người mẹ sau mổ.

Sau khi lấy thai, sản phụ được đưa trở lại ICU. Tại đây, người bệnh tiếp tục được điều trị viêm tụy cấp bằng dịch truyền, insulin, kiểm soát điện giải, giảm đau, kháng sinh và các biện pháp hỗ trợ khác.

Bé gái chào đời nặng 2,5 kg, được bác sĩ khoa Sơ sinh hồi sức, thở oxy qua ống nhỏ đặt ở mũi, chăm sóc đặc biệt, nuôi ăn sữa qua ống thông. Bé xuất viện sau một tuần, còn mẹ tiếp tục điều trị viêm tụy cấp bằng dịch truyền, insulin, kiểm soát điện giải, giảm đau, kháng sinh. Êkíp hai lần thay huyết tương để kiểm soát chỉ số triglyceride, bệnh nhân tỉnh táo sau 12 ngày điều trị, giảm đau bụng, ăn uống, xuất viện điều trị ngoại trú.

Bác sĩ K Bus cho biết trong thai kỳ, nồng độ triglyceride có xu hướng tăng do những thay đổi sinh lý về nội tiết và chuyển hóa. Ở đa số phụ nữ, mức tăng này không gây biến chứng nghiêm trọng. Tuy nhiên, ở người có rối loạn chuyển hóa lipid từ trước hoặc các yếu tố nguy cơ khác, triglyceride có thể tăng rất cao và làm tăng nguy cơ viêm tụy cấp.

Viêm tụy cấp do tăng triglyceride ở thai phụ là trường hợp cấp cứu đặc biệt, bác sĩ phải cân nhắc điều trị trên hai người bệnh. Mục tiêu không chỉ là kiểm soát tình trạng viêm và các biến chứng ở mẹ mà còn phải theo dõi sát sức khỏe thai nhi, cân nhắc thời điểm và phương thức chấm dứt thai kỳ nếu tình trạng mẹ hoặc thai xấu đi.

Do đó, bác sĩ khuyến cáo phụ nữ mang thai có nguy cơ cao nên được kiểm tra triglyceride định kỳ. Khi triglyceride tăng đáng kể cần tăng tần suất theo dõi và can thiệp chế độ ăn, trong khi những trường hợp tăng rất nặng hoặc đã xuất hiện viêm tụy cần được điều trị tích cực tại cơ sở có khả năng hồi sức và phối hợp đa chuyên khoa.

Đối với phụ nữ có tiền sử triglyceride cao, viêm tụy cấp không rõ nguyên nhân, rối loạn lipid máu gia đình hoặc từng bị viêm tụy do tăng triglyceride nên kiểm tra mỡ máu trước khi mang thai và trao đổi với bác sĩ về kế hoạch kiểm soát triglyceride trong suốt thai kỳ. Những trường hợp nguy cơ cao cần được theo dõi sát hơn, đặc biệt từ giữa đến cuối thai kỳ khi chuyển hóa lipid thay đổi mạnh.

Chế độ ăn đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát triglyceride. Người có nguy cơ tăng triglyceride nặng cần được bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn chế độ ăn phù hợp, hạn chế chất béo và đường đơn, tránh rượu bia, kiểm soát cân nặng và đường huyết. Không nên tự ý sử dụng thuốc hạ mỡ máu trong thai kỳ vì việc lựa chọn thuốc cần cân nhắc giữa lợi ích cho mẹ và an toàn của thai nhi.

Đặc biệt, đau thượng vị dữ dội hoặc kéo dài, đau lan ra sau lưng, buồn nôn hoặc nôn ở thai phụ có tiền sử triglyceride cao không nên được xem đơn thuần là triệu chứng khó chịu của thai kỳ. Người bệnh cần được khám sớm và xét nghiệm khi có chỉ định.

*Tên người bệnh đã được thay đổi