Anh Thành, 32 tuổi, thường xuyên động kinh, bác sĩ phát hiện một phần não và màng não thoát vị, tụt qua lỗ khuyết nền sọ, lồi xuống khoang sâu sau mũi.

“Khuyết xương nền sọ như trường hợp anh Thành thường do dị tật bẩm sinh hình thành từ giai đoạn bào thai và tồn tại âm thầm suốt nhiều năm mà không gây triệu chứng”, ThS.BS.CKII Chu Tấn Sĩ, Trưởng khoa Ngoại Thần kinh – Cột sống, Trung tâm Khoa học Thần kinh, Bệnh viện Đa Khoa Tâm Anh TP HCM cho biết.

Trước đó, anh Thành thường xuyên đau đầu âm ỉ vùng thái dương phải, nghẹt mũi kéo dài và thỉnh thoảng chảy nước mũi trong khi cúi người. Tưởng bị viêm xoang, anh tự mua thuốc điều trị nhưng không thuyên giảm, gần đây xuất hiện co giật, động kinh nên anh đi khám tại bệnh viện.

Kết quả MRI 3 Tesla cho thấy một phần não và màng não đã thoát vị chui qua lỗ khuyết xương nền sọ, lồi xuống khoang sâu nằm phía sau mũi và xoang hàm. Khoang này trong y khoa gọi là hố chân bướm – khẩu cái, vị trí nằm sát đáy não và chứa nhiều dây thần kinh, mạch máu quan trọng của vùng mặt.

Theo bác sĩ Tấn Sĩ, thông thường, dưới tác động của áp lực nội sọ kéo dài, chấn thương, viêm nhiễm mạn tính hoặc sự thoái hóa mô theo thời gian, lỗ khuyến nền sọ dần bị giãn rộng, tạo điều kiện cho màng não và nhu mô não tụt xuống. Ở một số trường hợp, khuyết xương có thể hình thành thứ phát do viêm xoang mạn tính kéo dài, phẫu thuật vùng nền sọ trước đó hoặc tăng áp lực nội sọ kéo dài mà không được phát hiện.

Khi tồn tại khuyết xương nền sọ, áp lực nội sọ kéo dài có thể đẩy màng não và mô não lồi ra ngoài. Phần nhu mô não bị kéo lệch, kích thích mạn tính có thể hình thành ổ phóng điện bất thường, gây ra các cơn động kinh như trường hợp của anh Thành. Ngoài co giật, thoát vị não nền sọ còn tiềm ẩn biến chứng rò dịch não tủy và viêm màng não nếu không được xử trí kịp thời.

Sau hội chẩn liên chuyên khoa Ngoại Thần Kinh và Tai Mũi Họng, ê-kíp quyết định phẫu thuật nội soi qua đường mũi cho anh Thành. Với sự hỗ trợ của hệ thống nội soi độ phân giải cao ICG Rubina Karl Storz, các bác sĩ tiếp cận vùng nền sọ sâu của anh Thành mà không cần mở hộp sọ.

Trước mổ, hình ảnh MRI của người bệnh được tải lên hệ thống định vị Navigation tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI). GS.TS.BS Trần Phan Chung Thủy, Giám đốc Trung tâm Tai Mũi Họng, vừa quan sát qua nội soi, vừa bám sát cấu trúc giải phẫu được định vị trên màn hình, bóc tách niêm mạc mũi ở vách ngăn trái, cắt cuốn dưới phải để mở lỗ thông xoang hàm phải. GS Chung Thủy cắt vách mũi xoang và đốt động mạch bướm khẩu cái bằng dao điện lưỡng cực bipolar giúp cầm máu tại chỗ, không xâm lấn mô lành; dùng khoan xương và kềm cắt vách xương thành sau xoang hàm.

Lúc này, bộc lộ hố chân bướm và vị trí khuyết xương sọ, các bác sĩ ngoại thần kinh tiếp cận trực tiếp túi thoát vị chứa màng não và một phần nhu mô não sa xuống khoang sâu phía sau mũi. Dưới hình ảnh nội soi phóng đại, cấu trúc màng não và mô não được nhận diện rõ ràng. Thay vì cắt bỏ toàn bộ, ê-kíp nhẹ nhàng bóc tách quanh cổ túi, giải phóng các dải dính và đưa phần mô não còn chức năng trở lại khoang nội sọ theo đúng vị trí giải phẫu.

Khi đưa phần mô thoát vị trở lại vị trí bình thường và không còn rò dịch não tủy, các bác sĩ tiến hành vá lỗ khuyết nền sọ bằng mảnh ghép tự thân. Phần cân cơ lấy từ đùi anh Thành được đặt vào vị trí khuyết từ bên trong, giúp bịt kín khoảng hở và tạo hàng rào vững chắc ngăn cách khoang nội sọ với hốc mũi. Cách xử lý này vừa bảo tồn tối đa mô não còn hoạt động, vừa phục hồi lại sự toàn vẹn của nền sọ, giảm nguy cơ rò dịch não tủy và viêm màng não về sau.

Hậu phẫu, anh Thành hồi phục tốt, không còn chảy dịch mũi. Trong thời gian theo dõi, chưa ghi nhận thêm cơn co giật mới. Người bệnh vẫn được dùng thuốc chống động kinh và theo dõi định kỳ để kiểm soát lâu dài.

Theo bác sĩ Tấn Sĩ, trước đây, khi chưa có kỹ thuật nội soi nền sọ, bệnh nhân phải phẫu thuật mở qua đường ngoài như mở nắp sọ trán – nền sọ trước hoặc đường rạch da mặt. Phẫu thuật viên phải vén não để tiếp cận tổn thương, nguy cơ phù não, xuất huyết nội sọ và tổn thương thần kinh cao. Hậu phẫu thường nặng nề, người bệnh có thể để lại sẹo vùng mặt, rối loạn vận động, yếu liệt tay chân hoặc mất thăng bằng do tổn thương mô não lân cận. Thời gian nằm viện kéo dài 2-4 tuần, thậm chí lâu hơn nếu xuất hiện biến chứng, thay vì khoảng 7-10 ngày như với phẫu thuật nội soi hiện nay.

Bác sĩ khuyến cáo, người trưởng thành xuất hiện cơn động kinh lần đầu cần được chụp MRI não để tìm nguyên nhân thực thể. Không phải mọi trường hợp động kinh đều vô căn; một số trường hợp có thể bắt nguồn từ bất thường cấu trúc nền sọ tiềm ẩn.