Bé trai 7 tháng tuổi chậm phát triển, chưa biết cầm nắm, gồng cứng cơ, bác sĩ chẩn đoán đột biến gene di truyền từ mẹ gây bệnh ty thể.

ThS.BS Nguyễn Phương Thảo, Đơn vị Y học bào thai, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM (Cơ sở P.Tân Hưng – Quận 7 cũ), cho biết ty thể là các bào quan nằm trong tế bào, có bộ gene riêng gọi là mtDNA, đảm nhiệm sản xuất năng lượng cho cơ thể. Bệnh ty thể xảy ra do đột biến di truyền làm suy giảm quá trình này, khiến tế bào thiếu hụt năng lượng. Đồng thời oxy và nhiên liệu chưa được chuyển hóa tích tụ lại, có thể gây tổn thương tế bào. Bệnh chủ yếu ảnh hưởng đến những cơ quan tiêu thụ nhiều năng lượng như não, cơ, tim, gan, thận, mắt, tai.

Bé trai 7 tháng tuổi thường xuyên quấy khóc, chưa biết lật và cầm nắm, cổ yếu, ngón cái cò súng, gồng cứng cơ. Kết quả xét nghiệm và chụp MRI não tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM (Cơ sở P.Tân Hưng – Quận 7 cũ) ghi nhận chỉ số lactate máu cao gấp ba lần bình thường, tổn thương nhân nền hai bên (cấu trúc tế bào thần kinh nằm sâu bên trong hai bán cầu não, kiểm soát vận động, trương lực cơ và phối hợp cử động).

Bác sĩ Thảo đánh giá những biểu hiện này có thể liên quan đến bệnh ty thể, chỉ định xét nghiệm di truyền chuyên sâu cho bệnh nhi. Kết quả sau đó xác định bé mang đột biến gene MT-ND3 nằm trên DNA ty thể, với 100% bất thường. Sự biến đổi gene này gây thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng ở các tế bào thần kinh và cơ bắp, là nguyên nhân khiến bé mắc hội chứng Leigh (một dạng bệnh ty thể) dẫn đến chậm phát triển tâm thần vận động mức độ nặng.

Theo bác sĩ Thảo, bệnh ty thể do đột biến trong DNA ty thể (mtDNA) phần lớn di truyền từ mẹ do khi thụ tinh, tế bào trứng chủ động loại bỏ toàn bộ ty thể từ tinh trùng, phôi thai chỉ nhận duy nhất DNA ty thể từ người mẹ. Một số trường hợp khác, đột biến có thể mới phát sinh (de novo) ở giai đoạn sớm của phôi.

Do đó, bác sĩ tư vấn mẹ bé làm xét nghiệm di truyền để xác định nguồn gốc biến thể MT-ND3. Kết quả phân tích gene cho thấy người mẹ mang đột biến này với 17% bất thường, tức là tế bào vẫn còn 83% ty thể khỏe mạnh để sản xuất năng lượng, nên mẹ không có biểu hiện rõ rệt. Tuy nhiên, mỗi lần mang thai, chị đều có nguy cơ sinh con bị ảnh hưởng, tỷ lệ đột biến truyền sang con là ngẫu nhiên.

Trường hợp mang thai tự nhiên, vợ chồng chị cần chuẩn bị tâm lý đối diện với khả năng có thể sinh con mắc bệnh. Bệnh ty thể thường không biểu hiện trên hình ảnh siêu âm thai, chủ yếu bộc phát triệu chứng sau sinh. Chọc ối chẩn đoán trước sinh có thể tiên lượng được khả năng mắc bệnh cho thai nhờ tính toán tỷ lệ tế bào ty thể bất thường.

Giải pháp an toàn nhất để đảm bảo sinh con không di truyền biến thể gene ty thể từ mẹ là áp dụng kỹ thuật chuyển tiền nhân (Pronuclear Transfer). Ban đầu, các bác sĩ sẽ thụ tinh hai phôi gồm một phôi từ trứng của người mẹ mang gene bệnh với tinh trùng của người bố (phôi A), và xin một phôi hiến từ một cặp vợ chồng khác, trong đó người vợ không mang đột biến gene ty thể (phôi B).

Sau đó, bác sĩ rút lấy nhân của phôi A (chứa DNA di truyền của bố mẹ) rồi chuyển vào vỏ phôi B (đã loại bỏ nhân, chỉ giữ lại phần tế bào chất chứa ty thể khỏe mạnh). Phôi hoàn chỉnh sau khi ghép được cấy vào tử cung của người mẹ. Trẻ sinh ra mang DNA nhân của bố mẹ và DNA ty thể từ người hiến, nên thường được gọi là “em bé có 3 cha mẹ”.

Hiện chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu cho các rối loạn ty thể. Phần lớn tập trung kiểm soát triệu chứng, vật lý trị liệu, hoặc chế độ ăn uống đặc biệt. Bác sĩ Thảo đánh giá mức độ gene ty thể bất thường ở bệnh nhi này là 100% nên nguy cơ suy giảm nghiêm trọng về phát triển thần kinh và tử vong sớm. Bé cần được hỗ trợ toàn diện và chuyên biệt để hạn chế biến chứng.

Hội chứng Leigh do đột biến gene ty thể là bệnh hiếm, ước tính gặp ở khoảng 1/40.000 trẻ sinh sống và có thể liên quan đến biến thể ở hơn 110 gene khác nhau. Biểu hiện bệnh rất đa dạng, thường ảnh hưởng đến những cơ quan cần nhiều năng lượng như não, cơ và tim. Trẻ có thể chậm phát triển tâm thần vận động, co giật, giảm trương lực cơ (yếu cơ), suy giảm thị lực và nhiều tổn thương khác.

Mức độ bệnh cũng có thể khác nhau giữa những người cùng mang một biến thể DNA ty thể. Trong trường hợp này, người mẹ mang biến thể MT-ND3 với tỷ lệ 17% và không có biểu hiện rõ rệt, trong khi ở bé, tỷ lệ biến thể được ghi nhận 100% và bệnh biểu hiện nặng với tổn thương não, chậm phát triển tâm thần vận động.

Bác sĩ Thảo, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, giải thích, trong một cơ thể có thể cùng tồn tại DNA ty thể bình thường và DNA ty thể mang biến thể với tỷ lệ khác nhau, gọi là hiện tượng dị thể ty thể. Tỷ lệ này có thể khác nhau giữa các cá thể và giữa các mô, cơ quan, góp phần lý giải vì sao người mẹ có thể gần như không biểu hiện triệu chứng nhưng con lại mắc bệnh nặng.

Do đó, nếu trẻ chậm đạt các mốc phát triển, yếu hoặc bất thường trương lực cơ, co giật, rối loạn vận động hay có những biểu hiện thần kinh bất thường, cha mẹ nên đưa con khám chuyên khoa như Di truyền – Y học bào thai. Dựa trên những biểu hiện của trẻ và tiền sử gia đình, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm, chụp MRI hoặc xét nghiệm gene phù hợp, từ đó tư vấn di truyền chuyên sâu và kết nối đa chuyên khoa để điều trị cho trẻ nếu mắc bệnh.