Tế bào alpha tuyến tụy giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì đường huyết ổn định, nhất là khi cơ thể nhịn đói, vận động hoặc có nguy cơ hạ đường huyết. Thông qua hormone glucagon, nhóm tế bào này phối hợp với insulin để điều hòa chuyển hóa glucose, protein và chất béo. Khi hoạt động của chúng bị rối loạn, đường huyết có thể tăng hoặc giảm bất thường, đồng thời liên quan đến đái tháo đường và một số bệnh lý tuyến tụy. Bài viết sẽ phân tích cấu tạo, chức năng, cơ chế hoạt động và các vấn đề sức khỏe liên quan.
Tế bào alpha tuyến tụy là nhóm tế bào nội tiết nằm trong các đảo Langerhans, có chức năng chính là sản xuất glucagon. Hormone này giúp tăng đường huyết khi cơ thể nhịn đói, vận động hoặc bị hạ đường huyết bằng cách kích thích gan giải phóng glucose vào máu.
Về mặt bản chất, đây là những tế bào chuyên biệt hóa cao, đóng vai trò như những “cảm biến” nhạy bén với nồng độ glucose trong máu. Cơ chế nội tiết của tuyến tụy hoạt động theo nguyên lý ‘bù trừ’ song hành. Ở đó, tế bào alpha đóng vai trò điều chỉnh ngược lại với tế bào beta, đảm bảo đường huyết không bao giờ rơi vào tình trạng quá cao hoặc quá thấp một cách cực đoan.
Trong khi tế bào beta chiếm đa số trong đảo tụy, các tế bào alpha tụy chiếm khoảng 15-20% tổng số tế bào nội tiết. Dù số lượng ít hơn, nhưng vai trò của tế bào alpha lại mang tính sống còn: ngăn chặn tình trạng hạ đường huyết – một trạng thái có thể gây nguy hiểm trực tiếp đến tính mạng của não bộ và hệ thần kinh trung ương chỉ trong vài phút. Tế bào alpha không chỉ đơn thuần là đơn vị tiết glucagon mà còn là một mắt xích quan trọng trong việc điều chỉnh sự trưởng thành và chức năng của các tế bào lân cận.
Tuyến tụy nằm sâu trong ổ bụng, phía sau dạ dày, phần nội tiết bao gồm hàng triệu cụm tế bào nhỏ gọi là tiểu đảo Langerhans. Tế bào alpha của tuyến tụy có sự phân bố vị trí đặc thù để tối ưu hóa khả năng giao tiếp liên tế bào (paracrine signaling).
Tế bào alpha tuyến tụy ở người thường nằm tại vùng ngoại vi hoặc phân bố xen kẽ với tế bào beta trong đảo Langerhans, tạo nên cấu trúc phức tạp hơn so với loài gặm nhấm. Bên trong các tế bào này có nhiều hạt nội tiết đậm đặc chứa glucagon, sẵn sàng được giải phóng vào hệ mao mạch khi cần. Nhờ vị trí tiếp giáp gần, chúng có thể trao đổi tín hiệu với tế bào beta và tế bào delta qua mối nối khe cùng cơ chế cận tiết, qua đó phối hợp kiểm soát đường huyết và duy trì cân bằng nội môi.
Sản phẩm sinh học quan trọng nhất của tế bào alpha tụy chính là Glucagon. Đây là một hormone peptide gồm 29 axit amin, được tổng hợp từ tiền chất proglucagon thông qua enzyme prohormone convertase 2 (PC2). Glucagon đóng vai trò là đối kháng chính của insulin.
Tế bào alpha tuyến tụy giúp huy động nguồn năng lượng dự trữ khi đường huyết giảm. Lúc đó, chúng giải phóng glucagon vào tĩnh mạch cửa để hormone này đến gan, kích thích phân giải glycogen thành glucose và đưa vào máu. Cơ chế trên góp phần duy trì năng lượng khi cơ thể nhịn ăn hoặc vận động cường độ cao, qua đó hạn chế nguy cơ hạ đường huyết kéo dài. Trong một số điều kiện căng thẳng chuyển hóa, nhóm tế bào này còn có thể tạo ra một lượng nhỏ các peptide liên quan đến proglucagon, bao gồm GLP-1.
Vai trò của tế bào alpha tuyến tụy không chỉ dừng lại ở việc tăng đường huyết mà còn mở rộng ra nhiều khía cạnh chuyển hóa:
Mạng lưới tín hiệu thần kinh – nội tiết cùng các chất chuyển hóa nội bào là những yếu tố then chốt điều tiết hoạt động của tế bào alpha tụy.
Sự giải phóng hormone từ tế bào alpha của tuyến tụy được kích hoạt mạnh mẽ bởi:
Ngược lại, hoạt động của các tế bào alpha tụy sẽ bị trì hoãn, bởi:
Sự suy yếu của tế bào beta và sự bất thường của tế bào alpha tuyến tụy có liên quan đến việc khởi phát các bệnh lý chuyển hóa, đặc biệt là đái tháo đường (tiểu đường).
Ở người bệnh mắc tiểu đường tuýp 2, các tế bào alpha của tuyến tụy trở nên khiếm khuyết trong việc cảm nhận glucose. Ngay cả khi đường huyết đang cao, tế bào alpha vẫn tiếp tục tiết glucagon, khiến gan không ngừng sản xuất glucose. Tình trạng “thừa glucagon” này (Hyperglucagonemia) là nguyên nhân chính gây ra tăng đường huyết buổi sáng và khó kiểm soát đường huyết sau ăn.
Đây là một dạng khối u nội tiết hiếm gặp khởi phát từ các tế bào alpha tụy. Khối u này sản xuất lượng lớn glucagon, dẫn đến hội chứng gồm: đái tháo đường, sụt cân và phát ban đỏ di chuyển hoại tử, thiếu máu. Việc chẩn đoán sớm thông qua định lượng glucagon, sinh thiết da và chẩn đoán hình ảnh kỹ thuật cao như CT/MRI tại bệnh viện là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị.
Khi tuyến tụy bị cắt bỏ do viêm mạn hoặc ung thư, người bệnh mất hoàn toàn các tế bào alpha tuyến tụy. Điều này dẫn đến tình trạng “đái tháo đường không ổn định” (brittle diabetes), nơi đường huyết biến động cực kỳ thất thường và dễ rơi vào trạng thái hạ đường huyết nặng do thiếu glucagon đối kháng.
Sự hiểu biết về tế bào alpha tuyến tụy đã mở ra những kỷ nguyên mới trong điều trị:
Nếu xuất hiện đường huyết tăng hoặc giảm bất thường, hạ đường huyết tái diễn hay có bệnh lý liên quan tuyến tụy, người bệnh nên thăm khám để xác định nguyên nhân. Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh cung cấp dịch vụ khám chuyên khoa Nội tiết, Tiêu hóa và Gan mật tụy, kết hợp xét nghiệm cùng chẩn đoán hình ảnh phù hợp từng trường hợp. Bác sĩ sẽ đánh giá chức năng chuyển hóa, tư vấn hướng theo dõi và xây dựng kế hoạch điều trị dựa trên tình trạng sức khỏe cụ thể.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Tế bào alpha tuyến tụy góp phần duy trì cân bằng đường huyết thông qua việc sản xuất glucagon và phối hợp với các hormone chuyển hóa khác. Khi chức năng của nhóm tế bào này bị rối loạn, cơ thể có thể tăng nguy cơ hạ đường huyết, tăng đường huyết hoặc gặp những bất thường liên quan đến bệnh lý tuyến tụy. Hiểu rõ cơ chế hoạt động, yếu tố ảnh hưởng và dấu hiệu bất thường giúp mỗi người chủ động hơn trong theo dõi sức khỏe chuyển hóa và kiểm soát đường huyết.
