Tụy nhiễm mỡ là gì? Nguyên nhân và cơ chế gây bệnh

Tụy nhiễm mỡ thường tiến triển âm thầm, ít biểu hiện rõ ràng và chỉ được phát hiện tình cờ khi siêu âm bụng hoặc khám sức khỏe định kỳ. Dù không phải lúc nào cũng nguy hiểm, tình trạng này có thể liên quan đến rối loạn chuyển hóa, đái tháo đường và một số bệnh lý tuyến tụy. Vậy nguyên nhân do đâu, có chữa khỏi được không và làm thế nào để kiểm soát hiệu quả? Cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

Tụy nhiễm mỡ là gì?

Tụy nhiễm mỡ là tình trạng chất béo tích tụ bất thường trong mô tuyến tụy, thường gặp ở người thừa cân, béo phì, rối loạn chuyển hóa, đái tháo đường type 2 hoặc người có tuổi. Tình trạng này có thể diễn tiến âm thầm, không gây triệu chứng rõ ràng và thường được phát hiện tình cờ khi siêu âm bụng, chụp CT hoặc MRI.

Bệnh còn được biết đến với những tên gọi khác gồm thoái hóa mỡ tuyến tụy (PS), lắng đọng mỡ trong tuyến tụy (IPFD) hoặc thâm nhiễm mỡ tuyến tụy (FIP). Trong tuyến tụy, hiện tượng thâm nhiễm mỡ có thể xảy ra ở 2 vị trí:

• Trong thùy (Intralobular fat): là tình trạng lắng đọng mỡ trong các tiểu thùy tụy, gồm sự tích tụ các giọt lipid trong tế bào tuyến nang và đảo Langerhans, sự chuyển đổi biệt hóa từ tế bào tuyến nang thành tế bào mỡ, sự thay thế các tế bào tuyến nang chết đi theo chương trình.
• Xung quanh thùy (extralobular fat): các tế bào mỡ hiện diện bên ngoài các tiểu thùy tuyến tụy, chủ yếu ở các khoảng gian thùy và vùng quanh thùy. (1)

Báo cáo đồng thuận quốc tế công bố tháng 2/2026, được nhiều hiệp hội chuyên ngành tiêu hóa, tụy và nội tiết bảo trợ, khuyến nghị sử dụng thuật ngữ fatty pancreas để mô tả chung các dạng tích tụ mỡ trong tuyến tụy.

Nguyên nhân gây tụy nhiễm mỡ

Tuyến tụy bị nhiễm mỡ có thể liên quan đến những yếu tố như (3):

1. Rối loạn chuyển hóa và béo phì

Béo phì là một trong những nguyên nhân phổ biến gây thâm nhiễm mỡ tuyến tụy. Mô mỡ hoạt động như một cơ quan nội tiết, tạo ra các nội tiết tố gồm TNFα (một cytokine tiền viêm). Tích trữ mỡ quá mức có thể làm lắng đọng mỡ lạc chỗ ở những cơ quan khác, bao gồm tuyến tụy, kích hoạt phản ứng viêm mạn tính dẫn đến tổn thương các tế bào nang và tiểu đảo tụy. Hậu quả có thể gây rối loạn chức năng tuyến tụy và thúc đẩy kháng insulin, tăng nguy cơ mắc các bệnh chuyển hóa khác như tiểu đường loại 2.

2. Yếu tố nguy cơ khác

Nguy cơ mắc tụy nhiễm mỡ sẽ cao hơn nếu thuộc những đối tượng như:

• Người trên 50 – 60 tuổi
• Mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu
• Bệnh thừa sắt
• Lạm dụng thuốc như corticosteroid
• Nhiễm virus viêm gan B, HIV
• Tiêu thụ rượu bia quá mức
• Tắc nghẽn ống tụy
• Rối loạn di truyền như xơ nang, hội chứng Shwachman-Diamond, hội chứng Johanson-Blizzard…
• Suy dinh dưỡng
• Ít vận động, thừa cân

Triệu chứng tụy nhiễm mỡ

Phần lớn người mắc tụy nhiễm mỡ không nhận thấy triệu chứng rõ ràng. Trong khi đó, một số trường hợp có thể xuất hiện những biểu hiện như:

• Đau vùng bụng trên bên phải, mức độ thay đổi theo thời gian từ nhẹ đến mạnh
• Buồn nôn và nôn mửa, đặc biệt sau khi tiêu thụ thức ăn nhiều dầu mỡ
• Nước tiểu sẫm màu và kèm mùi bất thường
• Đầy hơi, chướng bụng sau khi ăn
• Sụt cân không rõ nguyên nhân
• Cơ thể mệt mỏi

Tụy nhiễm mỡ có nguy hiểm không?

Tụy nhiễm mỡ nếu không được điều trị kịp thời có thể dẫn đến những biến chứng và tăng nguy cơ mắc các bệnh lý như:

• Hội chứng chuyển hóa
• Tiềm ẩn nguy cơ mắc các bệnh tim mạch (CVD)
• Tăng huyết áp, ảnh hưởng đến tim, não, thận và các cơ quan khác
• Đái tháo đường loại 2
• Ung thư biểu mô ống tụy

Tụy nhiễm mỡ không đồng nghĩa với viêm tụy hay ung thư tụy. Tuy nhiên, ngày càng có nhiều nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa tích tụ mỡ trong tụy với rối loạn đường huyết, bệnh lý chuyển hóa, viêm tụy và ung thư tụy. Không phải người bị tụy nhiễm mỡ nào cũng xuất hiện các biến chứng này, và quan hệ nhân quả của nhiều mối liên hệ vẫn đang được nghiên cứu.

Chẩn đoán tụy nhiễm mỡ

Khi nghi ngờ người bệnh mắc tụy nhiễm mỡ, bác sĩ có thể chỉ định những phương pháp chẩn đoán như:

1. Chẩn đoán hình ảnh

Những phương pháp chẩn đoán hình ảnh có thể được chỉ định gồm:

• Siêu âm nội soi (EUS): tuyến tụy có độ phản âm từ trung bình đến nặng, đường viền ống tụy bị che khuất
• Chụp CT: đánh giá các cơ quan trong ổ bụng và hàm lượng mỡ trong tuyến tụy.
• Chụp MRI: hỗ trợ định lượng mức độ tích tụ mỡ ở tuyến tụy, đặc biệt là phương pháp quang phổ cộng hưởng từ (MRS).

2. Xét nghiệm liên quan

Xét nghiệm máu không trực tiếp phát hiện tụy nhiễm mỡ nhưng có thể gợi ý những dấu hiệu bất thường hoặc phân biệt với các bệnh lý liên quan. Những chỉ số thường được quan tâm gồm hemoglobin A1c (HbA1c), nồng độ Triglyceride, Ferritin, Insulin máu… Qua đó kiểm tra chức năng tuyến tụy ngoại tiết và nội tiết, đánh giá biến chứng và những thông tin cần thiết.

Tụy nhiễm mỡ có chữa khỏi không?

Hiện chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu cho bệnh tụy nhiễm mỡ. Bên cạnh đó, khả năng khỏi bệnh còn phụ thuộc vào triệu chứng, mức độ nghiêm trọng và bệnh nền kèm theo. Tuy nhiên, một số phương pháp như giảm cân, điều chỉnh chế độ ăn uống, tập thể dục thường xuyên có thể góp phần đảo ngược triệu chứng bằng cách giảm lượng calo nạp vào. Tốt nhất, người bệnh nên thăm khám càng sớm càng tốt ngay khi nhận thấy những dấu hiệu bất thường để được kiểm tra và can thiệp kịp thời.

Điều trị tụy nhiễm mỡ

Phương pháp điều trị tụy nhiễm mỡ chủ yếu gồm:

1. Thay đổi lối sống

Những biện pháp thay đổi lối sống gồm:

• Tăng cường hoạt động thể chất: Tập thể dục 5 – 7 ngày/tuần, 30 – 60 phút/ngày tùy theo tình trạng sức khỏe. Những môn phù hợp gồm đi bộ, đạp xe, bơi lội… Người gặp vấn đề sức khỏe ảnh hưởng đến khả năng vận động nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thực hiện. Người tập nên khởi động trước khi tập và tập luyện vừa sức.
• Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh: tăng cường thực phẩm giàu protein (thịt, cá, trứng, sữa, các loại đậu) và chất xơ (rau xanh, trái cây) để no lâu và giảm cảm giác thèm ăn; hạn chế thức ăn nhiều tinh bột, thực phẩm chế biến sẵn, nhiều dầu mỡ; chia bữa ăn thành nhiều bữa nhỏ. Người bệnh tránh thực hiện chế độ ăn kiêng đột ngột và nên tham khảo ý kiến bác sĩ để được tư vấn chế độ ăn tối ưu.
• Tránh những thói quen xấu: bỏ bữa sáng, ăn quá nhanh, lạm dụng rượu bia, tiêu thụ nước có gas và đồ ngọt, nằm ngay sau khi ăn…

2. Hỗ trợ bằng thuốc

Hiện chưa có thuốc đặc hiệu điều trị tụy nhiễm mỡ. Tùy theo trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định những loại thuốc giúp kiểm soát triệu chứng như:

• Chất chủ vận thụ thể GLP-1 như Liraglutide giúp kích thích tiết insulin và tham gia vào quá trình điều hòa đường huyết.
• Thuốc ức chế DPP-4 như Sitagliptin hỗ trợ tăng cường chức năng tế bào β và giảm sự tích tụ chất béo.
• Thuốc ức chế SGLT-2 hỗ trợ giảm hàm lượng mỡ tụy
• Metformin góp phần cải thiện tình trạng kháng insulin và tăng độ nhạy cảm với insulin
• Chất chủ vận PPAR-γ như Troglitazone giúp cải thiện quá trình chuyển hóa chất béo và chức năng tế bào β

Phòng ngừa tụy nhiễm mỡ

Để phòng tránh tụy nhiễm mỡ, mỗi người nên thực hiện những biện pháp như:

• Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, bổ sung nhiều trái cây, rau xanh và ngũ cốc nguyên hạt, uống đủ nước.
• Tránh tiêu thụ thực phẩm nhiều dầu mỡ, đường và muối, thức ăn nhanh, rượu bia, nước có gas và thuốc lá.
• Vận động thể chất thường xuyên, ngủ đủ giấc và kiểm soát cân nặng hợp lý.
• Khám sức khỏe định kỳ 1 – 2 lần/năm, đặc biệt ở những đối tượng có nguy cơ cao như mắc bệnh tiểu đường, bệnh gan mạn tính, ít vận động…

Nếu được phát hiện tụy nhiễm mỡ qua thăm khám hoặc siêu âm, người bệnh có thể đến Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh để được bác sĩ chuyên khoa đánh giá tình trạng sức khỏe, xác định các yếu tố nguy cơ và tư vấn hướng theo dõi, điều trị phù hợp. Với sự hỗ trợ của các phương tiện chẩn đoán và đội ngũ bác sĩ chuyên môn, bệnh viện tiếp nhận thăm khám các bệnh lý tiêu hóa, gan mật, tụy và rối loạn chuyển hóa. Liên hệ Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh để được tư vấn và đặt lịch khám.

Để đặt lịch thăm khám tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, vui lòng liên hệ:

Tụy nhiễm mỡ thường diễn tiến âm thầm, ít triệu chứng đặc hiệu nhưng có thể liên quan đến rối loạn chuyển hóa, đái tháo đường và một số bệnh lý tuyến tụy. Mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe phụ thuộc vào nguyên nhân, tình trạng tích tụ mỡ và các bệnh lý đi kèm. Việc duy trì chế độ ăn uống khoa học, vận động thường xuyên, kiểm soát cân nặng và các yếu tố nguy cơ chuyển hóa đóng vai trò quan trọng trong cải thiện sức khỏe tuyến tụy và hạn chế biến chứng.