Dịch tụy đóng vai trò quan trọng trong quá trình tiêu hóa thức ăn và hấp thu chất dinh dưỡng tại ruột non. Khi hoạt động bài tiết bị rối loạn, cơ thể có thể gặp các vấn đề như đầy hơi, phân mỡ, kém hấp thu hoặc sụt cân. Vậy thành phần của chất dịch này gồm những gì, được tiết ra ở đâu và có chức năng cụ thể ra sao? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn tìm hiểu chi tiết về cơ chế bài tiết, vai trò sinh lý và các bệnh lý liên quan.
Dịch tụy (pancreatic juice) là chất dịch tiêu hóa có tính kiềm, được sản xuất bởi phần ngoại tiết của tuyến tụy và đưa vào tá tràng thông qua hệ thống ống tụy. Dịch tụy chứa nước, các chất điện giải, bicarbonate và nhiều enzyme tiêu hóa, giúp phân giải protein, chất béo, carbohydrate và axit nucleic trong thức ăn. Đồng thời, dịch tụy giúp trung hòa axit từ dạ dày, tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động của enzyme tiêu hóa tại ruột non.
Ở người trưởng thành khỏe mạnh, tuyến tụy có thể tiết khoảng 1 đến 2 lít dịch tụy mỗi ngày, tuy nhiên lượng dịch thực tế thay đổi tùy theo chế độ ăn uống, mức độ kích thích tiêu hóa và phương pháp đo.
Dịch tụy chứa nhiều enzyme tiêu hóa quan trọng, bao gồm amylase phân giải tinh bột, lipase phân giải chất béo, các enzyme protease như trypsin và chymotrypsin phân giải protein, cùng nuclease phân giải axit nucleic. Ngoài ra, dịch tiết này còn giàu ion bicarbonate (HCO₃⁻), tạo môi trường kiềm với pH khoảng 7,5-8, giúp trung hòa axit dạ dày và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động của enzyme tiêu hóa. Các chất điện giải khác gồm natri (Na⁺), kali (K⁺), canxi (Ca²⁺) và clorua (Cl⁻). (1)
Vai trò của dịch tụy trong quá trình tiêu hóa gồm:
Thức ăn hoặc axit đi vào tá tràng sẽ kích thích tế bào S tiết hormone secretin vào máu. Secretin gắn lên thụ thể GPCR trên tế bào ống tụy, góp phần làm tăng thể tích, độ pH và nồng độ HCO3- của dịch tiết tụy trong khi nồng độ enzyme tiêu hóa ở mức thấp.
Cholecystokinin (CCK) là một hormone do tế bào I ở niêm mạc tá tràng và hỗng tràng sản xuất. Đây là chất điều hòa sinh lý quan trọng kích thích tế bào nang tuyến tụy tiết enzyme tiêu hóa. Việc giải phóng CCK nhằm đáp ứng với quá trình tiêu hóa chất béo và protein, một số ít trường hợp là tinh bột.
Tuyến tụy được chi phối bởi hệ thần kinh tự chủ. Trong đó, cơ chế điều hòa chính liên quan đến hệ thần kinh cholinergic. Lưu lượng máu đến tuyến tụy do các sợi thần kinh giao cảm điều chỉnh. Trong khi đó, các tế bào thần kinh phó giao cảm điều khiển hoạt động của các tế bào nang tuyến và trung tâm nang tuyến. Cơ thể mệt mỏi và căng thẳng có thể gây ức chế thần kinh phó giao cảm, dẫn đến giảm tiết dịch tụy.
Những rối loạn phổ biến liên quan đến dịch tụy gồm:
Khi nghi ngờ rối loạn dịch tụy và chức năng tuyến tụy dựa trên triệu chứng lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm cận lâm sàng sau:
Liệu pháp thay thế enzyme tuyến tụy (PERT) là phương pháp điều trị chính trong suy tụy ngoại tiết. PERT được bào chế dạng viên nang chứa các enzyme tiêu hóa, đặc biệt là lipase, giúp cải thiện tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng. Liều lượng được điều chỉnh dựa trên mức độ bệnh và tình trạng dinh dưỡng, và nên dùng cùng bữa ăn để đạt hiệu quả tối ưu.
Người bệnh cần duy trì chế độ ăn đầy đủ năng lượng và chất dinh dưỡng; không cần kiêng mỡ tuyệt đối khi đã sử dụng PERT phù hợp, nhưng nên hạn chế thức ăn nhiều dầu mỡ khó tiêu. Có thể bổ sung vitamin tan trong dầu (A, D, E, K) theo chỉ định. Chia nhỏ bữa ăn, tránh rượu bia và chất kích thích, duy trì cân nặng hợp lý, vận động thể chất phù hợp và tái khám định kỳ để theo dõi và điều chỉnh điều trị.
Nếu gặp các triệu chứng như đau bụng kéo dài, đầy hơi, khó tiêu, phân mỡ hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân, bạn có thể đến Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh để được bác sĩ chuyên khoa Tiêu hóa thăm khám, đánh giá chức năng tuyến tụy và phát hiện các bất thường liên quan đến dịch tụy. Tùy tình trạng cụ thể, bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh và tư vấn hướng điều trị phù hợp. Hãy liên hệ Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh để được hỗ trợ đặt lịch khám.
Để đặt lịch thăm khám tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, vui lòng liên hệ:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Dịch tụy giữ vai trò quan trọng trong quá trình tiêu hóa thức ăn, trung hòa axit dạ dày và hỗ trợ hấp thu chất dinh dưỡng tại ruột non. Khi chức năng bài tiết của tuyến tụy bị rối loạn, cơ thể có thể gặp các vấn đề như khó tiêu, phân mỡ, kém hấp thu và sụt cân. Hiểu rõ thành phần, chức năng và cơ chế bài tiết giúp nhận biết những bất thường liên quan đến tuyến tụy, từ đó chủ động thăm khám và có hướng xử trí phù hợp.
