Nhiễm sán dây cá: Hình ảnh, nguyên nhân và điều trị

Sán dây cá (hay sán dải cá) – một trong những loài sán dây ký sinh có kích thước lớn, hình thể sán dải cá có thể dài lên đến 10 mét khi trưởng thành. Vậy đặc điểm hình thể và chu kỳ sống của sán cá như thế nào?

Sán dây cá là gì?

Sán dây cá tên khoa học là Diphyllobothrium latum, là một loại ký sinh trùng đường ruột thuộc nhóm sán dây (Cestoda). Con người có thể bị nhiễm sán cá hay sán dải cá khi tiêu thụ các loại cá sống hoặc chưa được nấu chín có chứa ấu trùng sán. Loại sán này có thể phát triển đến 10 mét khi trưởng thành. Phần lớn người bệnh nhiễm sán cá không biểu hiện triệu chứng rõ ràng. Tuy nhiên, một số trường hợp nhiễm bệnh có thể gặp biến chứng nguy hiểm như tắc ruột, bệnh túi mật,… (1)

Hình ảnh sán dây cá

Dưới đây là một số hình ảnh về sán dây cá :

Phân loại theo khoa học

Hình thể của sán dải cá

Cơ thể sán dây cá trưởng thành gồm 3 phần cấu trúc riêng biệt: đầu, cổ và thân.

• Khác với sán dây bò hay một số loài sán dây khác, đầu sán dải cá không có móc hay giác bám. Thay vào đó, chúng có hai rãnh hút nằm dọc hai bên giúp bám vào thành ruột người.
• Cổ sán gắn với đầu, đây cũng là khu vực giúp sản sinh ra các đốt sán mới (gọi là proglottids).
• Thân sán gồm hàng trăm đốt sán nhỏ, mỗi đốt đều có đầy đủ cơ quan sinh dục đực và cái, có lỗ tử cung để giải phóng trứng.
• Trứng có nắp mở, kích thước khoảng 70 x 45 µm, thường chưa hình thành phôi khi được đào thải qua phân người.

Chu kỳ sống của sán dải cá

Trứng sán được thải ra ngoài theo phân người, tuy nhiên lúc này chúng vẫn chưa phát triển hoàn chỉnh. Nếu gặp điều kiện môi trường phù hợp, sau khoảng 18–20 ngày, trứng nở ra ấu trùng đầu tiên gọi là oncosphere.

Khi một loài giáp xác (như bọ chét nước – là vật chủ trung gian thứ nhất) ăn phải trứng sán, ấu trùng oncosphere tiếp tục phát triển thành ấu trùng procercoid.

Sau đó, nếu cá nhỏ (là vật chủ trung gian thứ hai) ăn phải giáp xác đã nhiễm ấu trùng procercoid, thì ấu trùng di chuyển vào sâu các mô bên trong cơ thể cá và phát triển thành ấu trùng plerocercoid. Đây là giai đoạn ấu trùng có thể lây nhiễm cho người hoặc các động vật ăn cá nhỏ.

Mặc dù con người ít khi ăn sống cá nhỏ, nhưng nếu cá lớn ăn thịt cá nhỏ đã nhiễm bệnh, chúng trở thành vật chủ trung gian chuyển tiếp. Khi đó, ấu trùng plerocercoid tồn tại trong cơ thể cá lớn. Nếu con người ăn cá lớn nhiễm bệnh mà chưa được nấu chín kỹ, tiềm ẩn nguy cơ cao bị nhiễm sán dây cá.

Sau khi vào cơ thể người, ấu trùng plerocercoid di chuyển đến ruột non và phát triển thành sán dải cá hay sán cá trưởng thành. Sán bám vào thành ruột nhờ hai rãnh hút song song ở đầu.

Sán trưởng thành có thể dài hơn 10 mét và gồm hơn 3.000 đốt. Mỗi ngày, các đốt này có thể giải phóng tới 1.000.000 trứng chưa hoàn chỉnh ra ngoài theo phân. Trứng bắt đầu xuất hiện trong phân sau khoảng 5-6 tuần kể từ khi người bệnh bị nhiễm.

Phân bổ chủ yếu

Sán dây cá có phạm vi phân bố rộng, chủ yếu ở các khu vực có thói quen ăn cá sống hoặc chưa nấu chín. Phạm vi phân bố của một số loài phổ biến như sau:

• Dibothriocephalus latus phân bổ khá rộng trên thế giới, nhưng phổ biến là ở các khu vực cận Bắc Cực. Loài này ít khi được tìm thấy ở Nam Mỹ do hoạt động nhập khẩu và nuôi trồng thủy sản khắt khe ở khu vực này.
• Nihonkaiense là loài đặc trưng của khu vực Bắc Thái Bình Dương và thường gặp ở những nước có thói quen ăn cá sống phổ biến như các quốc gia Đông Á.
• Dendriticus phân bố chủ yếu trong khu vực ôn đới Bắc bán cầu (Holarctic) và phổ biến ở vùng Bắc Cực.
• Adenocephalus pacificus tập trung ở vùng bờ biển Thái Bình Dương, đặc biệt là bờ biển Nam Mỹ và Nam Úc.
• Diphyllobothrium stemmacephalum và D. balaenopterae phân bố rộng rãi ở các vùng biển trên thế giới.

Đặc điểm sinh lý của sán dây cá

Sán dải cá là loài lưỡng tính, tức là một cá thể có cả cơ quan sinh dục đực và cái. Hình thức sinh sản của sán cá là sinh sản hữu tính và có vòng đời phức tạp với nhiều vật chủ trung gian. Quá trình tự thụ tinh có thể xảy ra trong một đốt sán hoặc giao phối chéo giữa các đốt sán trong cùng một cá thể.

Phương thức lây nhiễm

Biết được phương thức lây nhiễm sán dây cá là gì có thể giúp mỗi người chủ động phòng tránh và bảo vệ bản thân trước những bệnh lý đường tiêu hóa do loại ký sinh trùng này gây ra:

• Con đường lây nhiễm chủ yếu của sán dải cá vào cơ thể người là qua việc tiêu thụ cá sống hoặc cá chưa được nấu chín kỹ. Ấu trùng sán có thể tồn tại trong thịt của các loài cá nước ngọt hoặc nước lợ như cá hồi, cá tuyết, cá chó, cá rô, cá pecca, cá hồi trắng…
• Uống hoặc sử dụng nguồn nước bị ô nhiễm chứa trứng hoặc ấu trùng sán chưa được xử lý an toàn cũng là yếu tố làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh.
• Dùng dao, thớt hoặc dụng cụ chế biến cá bị nhiễm khuẩn để chế biến thực phẩm khác cũng làm tăng nguy cơ sán dây cá xâm nhập vào cơ thể.
• Đặc biệt, những người có thói quen ăn các món như gỏi cá, sushi, sashimi hoặc sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc, chưa được kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt có nguy cơ nhiễm sán dải cá ở cao hơn.

Tác hại khi bị nhiễm sán cá

Khi ký sinh trong cơ thể người, sán dải cá hấp thụ một lượng lớn vitamin B12 và gây ra tình trạng thiếu hụt vitamin B12 ở người bệnh (khoảng 40% người bệnh gặp phải tình trạng này). Khi cơ thể không đủ vitamin B12, dễ dẫn đến thiếu máu hồng cầu to và các bệnh lý thần kinh ngoại biên khác.

Trường hợp nhiễm sán dây cá lâu năm không được điều trị có thể dẫn đến những biến chứng nặng nề như: đau bụng dữ dội, tắc ruột, bí đại tiện, nôn mửa ra nhiều thước sán dây làm ngạt thở, đôi khi là trụy tim mạch.

Triệu chứng nhiễm sán dải cá

Một số triệu chứng mà người nhiễm sán dải cá có thể gặp phải bao gồm:

• Da xanh xao do thiếu máu, thiếu vitamin B12
• Lưỡi bị sưng đỏ, viêm, đau rát, có thể kèm theo mất vị giác
• Sụt cân không rõ nguyên nhân
• Đau bụng âm ỉ hoặc quặn thắt
• Khó khăn trong việc di chuyển, giữ thăng bằng và thực hiện các động tác phối hợp.

Chẩn đoán và xét nghiệm nhiễm sán dây cá

Để xác định người bệnh có nhiễm sán dải cá hay không, bác sĩ thường yêu cầu cung cấp mẫu phân. Mẫu này được phân tích dưới kính hiển vi nhằm phát hiện trứng sán hoặc các đoạn thân, đốt của sán dải cá.

Tuy nhiên, do số lượng trứng sán trong phân có thể ít, người bệnh có thể cần nộp nhiều mẫu trong các thời điểm khác nhau để tăng độ chính xác của kết quả xét nghiệm. Trong những trường hợp nhiễm sán nặng, các đốt sán có thể được phát hiện bằng mắt thường.

Phương pháp điều trị nhiễm bệnh sán dải cá

Hiện nay, có nhiều loại thuốc điều trị sán dải cá an toàn và hiệu quả. Tuy nhiên, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý sử dụng thuốc mà cần tuân thủ hướng dẫn và chỉ định từ bác sĩ. Các loại thuốc này giúp tiêu diệt sán trưởng thành và làm giảm nguy cơ tái nhiễm, dẫn đến biến chứng.

Cách phòng ngừa nhiễm sán dây cá

Biện pháp đơn giản và hiệu quả để phòng tránh nhiễm sán dải cá là không ăn cá sống hoặc cá chưa được nấu chín kỹ. Mỗi người cần trang bị kiến thức về cách chế biến và bảo quản cá an toàn, nhằm tiêu diệt hoàn toàn ký sinh trùng có thể tồn tại trong thực phẩm.

Việc đông lạnh hoặc nấu chín cá đúng cách đóng vai trò quan trọng giúp ngăn ngừa nguy cơ nhiễm bệnh. Một số phương pháp chế biến và bảo quản cá được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) khuyến cáo như sau:

Nấu chín

Nấu cá chín kỹ, nhiệt độ bên trong miếng cá phải đạt tối thiểu khoảng 63°C.

Đông lạnh

• Đông ở -20°C hoặc thấp hơn trong tối thiểu 7 ngày.
• Đông nhanh ở -35°C hoặc thấp hơn cho đến khi cá hoàn toàn đông cứng, sau đó giữ ở -35°C trong tối thiểu 15 giờ hoặc giữ ở -20°C trong tối thiểu 24 giờ.

Lưu ý: Các phương pháp chế biến truyền thống như muối, xông khói hoặc ngâm không đủ để tiêu diệt ký sinh trùng và không được xem là biện pháp an toàn phòng chống sán dây cá.

Những câu hỏi thường gặp

1. Có nguy hiểm không? 

Nhiễm sán dây cá có thể gây ra biến chứng nguy hiểm nếu không được điều trị kịp thời, như thiếu máu do thiếu vitamin B12, tắc nghẽn đường ruột và trong trường hợp ít gặp có thể gây ra các vấn đề về thần kinh.

2. Sán cá thường có trong cá biển hay cá nước ngọt?

Sán dây cá thường được tìm thấy trong cá nước ngọt, đặc biệt là những loài cá ăn thịt.

3. Sán dải cá chết ở nhiệt độ bao nhiêu?

Sán dây cá bị tiêu diệt khi nấu chín cá ở nhiệt độ tối thiểu khoảng 63°C hoặc khi đông lạnh ở nhiệt độ -20°C trong 7 ngày hoặc ở nhiệt độ -35°C trong thời gian ngắn hơn theo khuyến cáo của FDA.

4. Có lây trực tiếp từ người sang người?

Sán dải cá thường không lây trực tiếp từ người sang người. Quá trình lây nhiễm xảy ra khi người bệnh ăn cá sống hoặc chưa nấu chín có chứa ấu trùng sán.

5. Có thể sống bao lâu trong cơ thể người?

Nếu không được điều trị, sán dải cá có thể sống trong cơ thể người trong nhiều năm, có thể lên đến 20 năm.

Chúng ta đã biết hình ảnh sán dây cá ra sao, chu kỳ sống sán dải cá thế nào, triệu chứng nhiễm bệnh và các phương pháp chẩn đoán, phòng ngừa hiệu quả… Nếu nhận thấy bản thân có dấu hiệu gợi ý hoặc nguy cơ nhiễm loại sán dây dài này, hãy đến bệnh viện để được thực hiện các xét nghiệm và chẩn đoán chính xác.