Cái chết Đen là một trong những thảm họa y tế tàn khốc nhất lịch sử nhân loại, cướp đi sinh mạng của hàng chục triệu người ở châu Âu vào thế kỷ XIV. Dù nhiều thế kỷ đã trôi qua, cái tên Cái chết Đen vẫn gợi lên nỗi ám ảnh kinh hoàng về một căn bệnh có tốc độ lây lan chóng mặt và tỷ lệ tử vong đáng sợ. Dưới đây là những thông tin về dịch bệnh này, vì sao từng khiến hàng chục triệu người thiệt mạng và ngày nay căn bệnh này có còn đáng lo ngại không?.
Cái chết Đen (Black Death) là tên gọi gắn với đại dịch dịch hạch có mức độ tử vong đặc biệt nghiêm trọng xảy ra ở châu Âu vào thế kỷ XIV. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) giải thích rằng tên gọi này có liên quan đến hiện tượng mô và da ở các đầu chi của người bệnh có thể chuyển màu đen rồi hoại tử khi bệnh tiến triển nặng (1). Dịch hạch ở người có 3 thể lâm sàng chính, gồm: dịch hạch thể hạch (thể phổ biến nhất), thể phổi (thể nặng và dễ lây truyền từ người sang người nhất) và thể nhiễm khuẩn huyết.
Các bằng chứng khảo cổ cho thấy Cái chết Đen có nguồn gốc sâu xa từ khu vực Trung Á (khu vực Kyrgyzstan ngày nay). Đến khoảng năm 1346, dịch bắt đầu lan rộng ở khu vực Biển Đen và từ năm 1347 nhanh chóng bùng phát tại châu Âu. Một trong những địa điểm quan trọng trong giai đoạn đầu là thương cảng Caffa (nay là Feodosia, Ukraine) của người Genoa trên bán đảo Crimea. (2)
Từ khu vực này, dịch bệnh theo các tuyến đường giao thương và đường biển tiếp tục lan sang nhiều vùng của châu Âu. Đến tháng 10/1347, các tàu của người Genoa rời Caffa và cập cảng tại Sicily (Italy), mang theo dịch bệnh đến châu Âu. Chỉ trong thời gian ngắn, Cái chết Đen nhanh chóng lan rộng. Trong năm 1348, dịch bệnh tiếp tục lan qua nhiều khu vực Tây Âu, sau đó ảnh hưởng đến phần lớn châu Âu trong những năm tiếp theo.
Dưới đây là loại vi khuẩn và con đường lây truyền của bệnh dịch hạch trong đại dịch Cái chết Đen:
Căn nguyên trực tiếp gây dịch hạch là vi khuẩn Yersinia pestis (Y. pestis). Đây là loại vi khuẩn có nguồn gốc từ động vật và có khả năng gây bệnh truyền nhiễm cấp tính ở các loài động vật có vú, bao gồm cả con người. Các nghiên cứu phân tích DNA từ hài cốt của những người tử vong trong thời kỳ Cái chết Đen cũng đã tìm thấy vi khuẩn này, củng cố bằng chứng rằng đây là tác nhân gây ra đại dịch lịch sử.
Chuột và các loài động vật gặm nhấm không phải là tác nhân trực tiếp gây bệnh mà đóng vai trò duy trì vi khuẩn Y. pestis trong tự nhiên, còn bọ chét ký sinh trên các động vật này là vật trung gian truyền vi khuẩn chủ yếu. Khi bọ chét hút máu động vật mang Y. pestis, chúng có thể nhiễm vi khuẩn và sau đó truyền sang vật chủ khác (trong đó có con người) qua vết đốt. Con người tiếp xúc với mô hoặc dịch cơ thể của động vật nhiễm bệnh cũng có thể lây nhiễm; riêng dịch hạch thể phổi còn có thể lây qua các hạt hô hấp từ người bệnh.
Các biểu hiện của dịch hạch – căn bệnh gắn với đại dịch Cái chết Đen có thể khác nhau tùy thể bệnh. Người bệnh thường có các triệu chứng đặc trưng như:
Đại dịch Cái chết Đen không chỉ gây tổn thất rất lớn về sinh mạng mà còn làm thay đổi sâu sắc dân số, kinh tế và đời sống xã hội ở châu Âu. Những ảnh hưởng này kéo dài nhiều thế hệ và góp phần tạo ra nhiều biến chuyển quan trọng của xã hội châu Âu thời hậu Trung cổ. Cái chết Đen là một trong những đại dịch gây tử vong nghiêm trọng nhất trong lịch sử dịch hạch. WHO ước tính hơn 50 triệu người đã tử vong tại châu Âu trong thế kỷ XIV do đại dịch này. (3)
Theo nghiên cứu đăng trên Nature, Cái chết Đen đã cướp đi khoảng 30% – 50% dân số châu Âu chỉ trong khoảng 5 năm (1347 – 1351). Sự thiếu hụt về nguồn lực lao động khiến kinh tế, đời sống xã hội, hoạt động sản xuất, môi trường… đều bị ảnh hưởng lớn trong thời gian dài. (4)
Đáng chú ý, đại dịch còn để lại dấu ấn trên cơ thể con người qua nhiều thế hệ. Phân tích DNA cổ cho thấy Cái chết Đen có thể đã tạo ra áp lực chọn lọc đối với một số gen liên quan đến hệ miễn dịch. Điều này cho thấy đại dịch không chỉ gây hậu quả tại thời điểm đó mà còn có khả năng ảnh hưởng đến quá trình tiến hóa và sức khỏe của các thế hệ sau.
Bệnh dịch hạch gây ra Cái chết Đen vẫn tồn tại đến ngày nay, nhưng không còn gây đại dịch với quy mô như thế kỷ XIV. Vi khuẩn Y. pestis vẫn lưu hành tự nhiên trong quần thể động vật gặm nhấm và bọ chét. Theo WHO, từ 2019 – 2025, có 6 quốc gia báo cáo các trường hợp dịch hạch ở người đã được xác nhận, gồm: Cộng hòa Dân chủ Congo, Kenya, Madagascar, Uganda, Trung Quốc và Mông Cổ. Trong 2.646 ca được xác nhận có 423 trường hợp tử vong. (5)
Dịch hạch ngày nay chủ yếu được điều trị bằng kháng sinh. Ngoài ra, người bệnh có thể cần được chăm sóc hỗ trợ tùy theo mức độ nặng và thể bệnh. Tuy nhiên, đây vẫn là bệnh nghiêm trọng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. WHO cho biết tỷ lệ tử vong của người bệnh dịch hạch thể hạch khoảng 30% – 60% nếu không được điều trị, trong khi thể phổi và thể nhiễm khuẩn huyết có tỷ lệ tử vong rất cao. Đặc biệt, dịch hạch thể phổi có thể diễn tiến rất nhanh và gây tử vong trong khoảng 18 – 24 giờ sau khi khởi phát nếu không được điều trị kịp thời. (6)
Từ đại dịch Cái chết Đen, một trong những bài học quan trọng trong phòng chống dịch bệnh là cần phát hiện và ứng phó càng sớm càng tốt, thay vì chờ số ca bệnh tăng cao mới hành động. Điều này đòi hỏi hệ thống y tế phải thường xuyên giám sát tình hình dịch bệnh, đồng thời theo dõi cả động vật và các loài trung gian truyền bệnh để nhận biết nguy cơ từ sớm.
Khi phát hiện ca bệnh, việc chẩn đoán và điều trị kịp thời có thể giúp giảm nguy cơ biến chứng và tử vong. Bên cạnh đó, cần nhanh chóng xác định nguồn lây, kiểm soát bọ chét và động vật có nguy cơ, áp dụng các biện pháp cách ly và phòng ngừa lây nhiễm phù hợp, đặc biệt với những bệnh có khả năng lây từ người sang người.
Cuối cùng, sự phối hợp giữa ngành y tế và cộng đồng cũng rất quan trọng: người dân cần được cung cấp thông tin chính xác, biết cách nhận diện nguy cơ và chủ động thực hiện các biện pháp bảo vệ sức khỏe. Những nguyên tắc này không chỉ có ý nghĩa trong kiểm soát dịch hạch mà rộng hơn là trong ứng phó với nhiều bệnh truyền nhiễm khác.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Dịch Cái chết Đen là một trong những đại dịch nghiêm trọng nhất trong lịch sử, gây ra tổn thất rất lớn về con người và để lại nhiều ảnh hưởng lâu dài đến đời sống xã hội. Tuy vi khuẩn gây bệnh dịch hạch vẫn tồn tại và gây bệnh cho tới ngày nay, nhưng hiện người bệnh đã có thể được chẩn đoán và điều trị hiệu quả bằng kháng sinh nếu phát hiện sớm. Hiểu đúng về căn bệnh, nhận biết nguy cơ và chủ động thăm khám khi có dấu hiệu nghi ngờ là cách thiết thực để bảo vệ sức khỏe và hạn chế nguy cơ lây lan.
