Sán lá ruột nhỏ (Metagonimus yokogawai)

Sán lá ruột nhỏ là nhóm ký sinh trùng có thể xâm nhập vào đường tiêu hóa khi ăn thực phẩm sống hoặc chưa nấu chín, đặc biệt là cá nước ngọt. Nhiễm bệnh có thể gây đau bụng, tiêu chảy và nhiều rối loạn tiêu hóa khác

Sán lá ruột nhỏ là gì?

Sán lá ruột nhỏ là một nhóm ký sinh trùng thuộc lớp Trematoda (lớp sán lá), ký sinh chủ yếu ở ruột non của người và động vật có vú. Trong số các loài gây bệnh ở người, Metagonimus yokogawai (M. yokogawai) là một trong những loài phổ biến nhất, đặc biệt tại các quốc gia châu Á. M. yokogawai được Fujiro Katsurada – một nhà ký sinh trùng học người Nhật, mô tả lần đầu vào khoảng đầu thế kỷ XX dựa trên 5 mẫu trứng thu thập từ Đài Loan và Nhật Bản. Loài này thuộc chi Metagonimus, họ Heterophyidae và có kích thước rất nhỏ. Sán lá có thể xâm nhập vào đường ruột do tiêu thụ cá nước ngọt hoặc thực phẩm chưa nấu chín, gây đau bụng, tiêu chảy và các rối loạn tiêu hóa với mức độ khác nhau. (1)

Hình thể của sán lá nhỏ ở ruột

Đặc điểm hình thể của sán lá ruột nhỏ Metagonimus yokogawai:

• Hình dạng: sán trưởng thành có hình chiếc lá
• Giác: có 2 giác hút gồm giác hút miệng và giác hút bụng
• Hệ tiêu hóa: các khoang miệng nối với thực quản, kế tiếp chia thành hai nhánh ruột chạy dọc theo hai bên cơ thể. Đặc điểm của nhánh ruột này là túi cùng (blind sacs) không có hậu môn.
• Hệ sinh dục: là loài lưỡng tính, có 2 tinh hoàn nằm sát nhau ở gần cuối cơ thể và 1 buồng trứng. Tử cung uốn lượn quanh sán và hướng về các lỗ sinh dục (nơi đẻ trứng).
• Trứng: trứng có nắp, màu vàng hoặc nâu. Kích thước chiều dài 26,5 – 30 μm, chiều ngang 15 – 17 μm
• Sán trưởng thành: cơ thể đối xứng và phẳng. Kích thước chiều dài 1 – 2,5 mm, chiều ngang 0,4 – 0,75 mm

Đặc điểm dịch tễ

1. Vật chủ trung gian

• Vật chủ trung gian thứ nhất: các loài ốc nước ngọt gồm Semisulcospira libertina, Semisulcospira coreana, Semisulcospira reiniana…
• Vật chủ trung gian thứ hai: gồm các loài cá nước ngọt như Plecoglossus altivelis, Tribolodon hakonensis, Tribolodon ezoe, Lateolabrax japonicus…

2. Phân bố địa lý

Sán lá ruột nhỏ M. yokogawai được tìm thấy phổ biến ở vùng Viễn Đông, Trung Quốc, Nhật Bản, Đài Loan, Hàn Quốc, Nga, Israel, Tây Ban Nha… Tại Việt Nam, sán lá ruột được tìm thấy chủ yếu ở Phú Thọ, Quảng Ninh, Hà Nội, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Lâm Đồng, Đồng Nai…

Quá trình phát triển của sán lá ruột nhỏ

• Sán trưởng thành ký sinh ở ruột non và đẻ trứng. Sau đó, trứng sẽ được đào thải ra ngoài theo phân. Mỗi trứng chứa một ấu trùng lông (miracidium) – giai đoạn ấu trùng đầu tiên trong vòng đời của sán lá.
• Trứng sán tiếp tục vòng đời sau khi được ốc (vật chủ trung gian thứ nhất) ăn vào. Lúc này, các ấu trùng lông sẽ nở ra và xâm nhập vào ruột của ốc, phát triển lần lượt thành sporocyst, redia và ra khỏi ốc dưới dạng cercariae (ấu trùng đuôi).
• Ấu trùng đuôi xâm nhập vào cá (vật chủ trung gian thứ 2) và hình thành nang metacercariae (nang ấu trùng) trong mô.
• Con người và động vật có vú (vật chủ chính) ăn cá sống hoặc chưa nấu chín kỹ có chứa nang ấu trùng sẽ bị nhiễm bệnh. Nang ấu trùng phát triển thành sán lá ruột nhỏ trưởng thành, ký sinh ở ruột non, đẻ trứng và lặp lại vòng đời.

Phương thức lây nhiễm

M.yokogawai lây truyền chủ yếu qua đường tiêu hóa khi con người ăn cá nước ngọt sống hoặc chưa nấu chín có chứa nang ấu trùng (metacercariae). Sau khi vào cơ thể, ấu trùng trong cá thoát nang tại ruột non, phát triển thành sán trưởng thành và ký sinh tại niêm mạc ruột non. Thói quen ăn gỏi cá, cá tái hoặc cá muối chưa được chế biến an toàn là yếu tố nguy cơ quan trọng.

Các biểu hiện lâm sàng khi mắc sán lá nhỏ ở ruột

Triệu chứng khi nhiễm sán lá ruột nhỏ Metagonimus yokogawai gồm:

1. Thể nhẹ

Ở thể nhẹ, người bệnh thường không có triệu chứng rõ rệt

2. Thể trung bình

• Đau bụng, thường ở vùng thượng vị
• Tiêu chảy
• Buồn nôn
• Chán ăn
• Mệt mỏi

3. Thể nặng

Nhiễm sán lá ruột nhỏ nhiều và không được điều trị kịp thời khiến bệnh chuyển sang giai đoạn nặng. Những triệu chứng lúc này có thể gồm:

• Đau bụng dữ dội
• Tiêu chảy kéo dài
• Rối loạn tiêu hóa
• Sụt cân không rõ nguyên nhân
• Cơ thể suy nhược
• Sán lá có thể xâm nhập vào niêm mạc ruột và đẻ trứng.
• Trong một số trường hợp hiếm gặp, trứng có thể đi lạc chỗ theo tuần hoàn đến tim, não hoặc tủy sống, gây biến chứng nghiêm trọng.

Sán lá ruột có nhiều loài khác nhau, trong đó sán lá ruột lớn cũng có khả năng gây bệnh ở người. Bạn có thể xem thêm bài viết sán lá ruột lớn để tìm hiểu đặc điểm và dấu hiệu nhận biết.

Các phương pháp chẩn đoán

1. Xét nghiệm phân

Xét nghiệm phân là một trong những phương pháp quan trọng. Mẫu phân có thể được kiểm tra dưới kính hiển vi hoặc phân tích bằng kỹ thuật Kato-Katz, soi tươi, tập trung lắng cặn…, qua đó phát hiện trứng sán.

Trứng của M. yokogawai và các loài sán lá ruột nhỏ khác thuộc họ Heterophyidae thường có kích thước và hình thái tương tự, dẫn đến khó khăn trong việc xác định tác nhân gây bệnh cụ thể. Vì vậy, bác sĩ sẽ kết hợp thêm yếu tố dịch tễ, thói quen ăn uống, triệu chứng và các xét nghiệm cần thiết để đưa ra chẩn đoán chính xác.

2. Xét nghiệm máu

Xét nghiệm máu hỗ trợ phát hiện dấu hiệu nhiễm ký sinh trùng. Kết quả có thể là giảm số lượng hồng cầu và tăng bạch cầu ái toan.

3. Chẩn đoán hình ảnh

Chẩn đoán hình ảnh thường chỉ được chỉ định trong một số trường hợp cần đánh giá biến chứng hoặc loại trừ bệnh lý khác.

4. Xét nghiệm PCR

Xét nghiệm phản ứng chuỗi polymerase (PCR) có thể được thực hiện nhằm xác định loài sán lá ruột nhỏ.

Biện pháp điều trị tham khảo

1. Nguyên tắc điều trị

• Điều trị sớm, dùng đúng thuốc đặc hiệu và đúng phác đồ
• Điều trị hỗ trợ trong trường hợp cần thiết
• Người bệnh cần tái khám sau 1 tháng điều trị để đánh giá hiệu quả, nếu còn nhiễm sán lá có thể tiếp tục điều trị nhắc lại
• Điều trị bệnh nền kèm theo (nếu có)

2. Điều trị đặc hiệu

Praziquantel dạng viên nén 600 mg là loại thuốc phổ biến để điều trị nhiễm M. yokogawai. Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc hoặc điều chỉnh liều lượng khi chưa trao đổi với bác sĩ. Praziquantel thường được dùng với liều 25 mg/kg/lần, ngày 3 lần trong 1 ngày theo chỉ định bác sĩ.

Trẻ em dưới 4 tuổi, phụ nữ đang mang thai và cho con bú, người cao tuổi, người mắc bệnh nền, suy dinh dưỡng hoặc dị ứng với thành phần của thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng để tránh tác dụng ngoài ý muốn.

3. Điều trị triệu chứng

Tùy theo triệu chứng cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định những phương pháp như:

• Đau bụng: dùng thuốc chống co thắt đường uống
• Tiêu chảy và rối loạn tiêu hóa: men vi sinh, bù nước và bổ sung chất điện giải
• Thiếu máu: bổ sung acid folic, viên sắt, vitamin B12 theo hướng dẫn của bác sĩ

4. Điều trị hỗ trợ

• Ưu tiên các loại thực phẩm mềm và dễ tiêu như cơm, cháo, canh và súp
• Bổ sung nhiều rau xanh và trái cây, uống đủ nước
• Ăn chín uống sôi, rửa tay sạch sẽ trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh
• Tránh tiêu thụ thực phẩm chưa nấu chín, đặc biệt là các loại cá nước ngọt
• Nghỉ ngơi điều độ, vận động nhẹ nhàng

5. Theo dõi sau điều trị

• Điều trị nội trú trong một số trường hợp nặng: kéo dài khoảng 5 – 7 ngày. Trong thời gian này, người bệnh sẽ được thực hiện các xét nghiệm cần thiết để đánh giá chức năng của các cơ quan và theo dõi bệnh nền nếu có.
• Đa số trường hợp có thể điều trị ngoại trú và tái khám theo hẹn.
• Sau khi xuất viện: tái khám sau khoảng 2 tuần đến 1 tháng điều trị. Bác sĩ sẽ kiểm tra công thức máu, chức năng gan, thận và xét nghiệm phân để tìm trứng sán.

Hướng dẫn phòng tránh nhiễm sán lá ruột nhỏ

Những biện pháp góp phần phòng tránh nhiễm sán lá nhỏ ở ruột gồm:

• Rửa rau củ quả bằng nước sạch và ngâm nước muối pha loãng trước khi sử dụng
• Lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng và còn hạn sử dụng
• Tránh tiêu thụ thực phẩm sống hoặc chưa nấu chín kỹ, đặc biệt là cá nước ngọt sống hoặc chưa nấu chín
• Làm sạch dụng cụ chế biến như dao và thớt trước và sau khi dùng
• Bảo quản thực phẩm sống và chín ở nơi phù hợp, không để lẫn với nhau
• Rửa tay trước khi ăn, hoặc sau khi đi vệ sinh, tiếp xúc với rác thải.

Sán lá ruột nhỏ, phổ biến nhất là Metagonimus yokogawai, khi xâm nhập vào đường tiêu hóa có thể gây rối loạn tiêu hóa và nhiều biến chứng khác. Để phòng tránh nhiễm bệnh, mỗi người nên ăn chín uống sôi, tránh tiêu thụ cá và thực phẩm sống, đồng thời giữ gìn vệ sinh cá nhân sạch sẽ.