Hóa trị bị táo bón là tác dụng phụ thường gặp ở người bệnh ung thư trong quá trình điều trị. Tình trạng này có thể kiểm soát bằng các biện pháp chăm sóc tại nhà. Người bệnh nên duy trì chế độ ăn giàu chất xơ, uống đủ nước, sử dụng thuốc theo chỉ dẫn… để cải thiện chức năng ruột.
Hóa trị bị táo bón có thể xuất phát từ tác dụng phụ của thuốc điều trị hoặc các yếu tố liên quan đi kèm, cụ thể như sau:
Nhiều bệnh nhân ung thư cần sử dụng thuốc giảm đau nhóm opioid như morphin hoặc các thuốc tương tự để kiểm soát đau. Các thuốc này làm giảm nhu động ruột bằng cách tác động lên thụ thể opioid trong hệ tiêu hóa, khiến phân di chuyển chậm hơn qua đại tràng. Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây táo bón kéo dài ở người bệnh ung thư.
Các loại thuốc chống nôn thường được sử dụng cùng hóa trị để kiểm soát buồn nôn và nôn mửa. Một số thuốc trong nhóm này có thể làm chậm nhu động ruột hoặc gây khô ruột, từ đó làm tăng nguy cơ táo bón.
Hóa trị có thể gây buồn nôn, nôn mửa hoặc tiêu chảy, dẫn đến giảm lượng nước trong cơ thể. Khi cơ thể thiếu nước, đại tràng sẽ hấp thu nhiều nước hơn từ phân, khiến phân trở nên khô và cứng, làm cho quá trình đi tiêu trở nên khó khăn hơn.
Trong quá trình điều trị, người bệnh có thể ăn ít hơn do chán ăn, thay đổi vị giác hoặc viêm niêm mạc miệng. Đặc biệt, việc cắt giảm lượng chất xơ trong khẩu phần ăn, ăn không đủ rau xanh, trái cây là nguyên nhân hàng đầu góp phần gây ra triệu chứng táo bón. (1)
Mệt mỏi do hóa trị thường làm cho người bệnh giảm vận động thể chất. Điều này ảnh hưởng đến quá trình kích thích nhu động ruột, hoạt động nhu động ruột trở nên chậm hơn, từ đó làm tăng nguy cơ táo bón.
Một số thuốc hóa trị hoặc tình trạng mất nước có thể làm mất cân bằng các chất điện giải như kali, natri hoặc magiê. Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến chức năng co bóp của cơ ruột, làm giảm khả năng đẩy phân ra ngoài. Đây cũng là nguyên nhân thường gặp dẫn đến táo bón khi hóa trị.
Một số thuốc hóa trị có thể gây độc tính thần kinh ngoại biên. Nếu các dây thần kinh kiểm soát nhu động ruột bị ảnh hưởng, người bệnh có thể gặp tình trạng táo bón kéo dài hoặc rối loạn đại tiện.
Khối u trong ổ bụng hoặc vùng chậu có thể chèn ép đường ruột, làm cản trở lưu thông phân. Ngoài ra, phẫu thuật liên quan đến hệ tiêu hóa cũng có thể làm thay đổi chức năng ruột, dẫn đến táo bón trong giai đoạn hồi phục.
Xem thêm: 14 tác dụng phụ của hóa trị ung thư bằng hóa chất có thể xảy ra
Hóa trị bị táo bón có thể được cải thiện bằng nhiều biện pháp kết hợp. Người bệnh nên trao đổi thêm với bác sĩ để đảm bảo phù hợp với tình trạng sức khỏe, đặc biệt trong các trường hợp giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu hoặc nghi ngờ tắc ruột. Dưới đây là một số gợi ý có thể tham khảo:
Chất xơ giúp làm mềm phân và tăng khối lượng phân, từ đó kích thích nhu động ruột hoạt động hiệu quả hơn. Người bệnh nên bổ sung rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu vào khẩu phần ăn hằng ngày. Tuy nhiên, việc tăng chất xơ cần thực hiện từ từ để tránh đầy hơi hoặc chướng bụng, và lưu ý luôn uống đủ nước mỗi ngày.
Nước giúp làm mềm phân và hỗ trợ quá trình đào thải dễ dàng hơn. Người bệnh nên uống đủ nước mỗi ngày, trừ khi có chỉ định hạn chế dịch từ bác sĩ. Một số loại nước ép như nước ép mận có thể hỗ trợ nhu động ruột nhờ chứa sorbitol tự nhiên. Tuy nhiên, không nên lạm dụng nước ép có nhiều đường nếu người bệnh có rối loạn đường huyết.
Vận động nhẹ nhàng như đi bộ, tập thở hoặc các bài tập kéo giãn có thể kích thích hoạt động của ruột. Ngay cả những hoạt động đơn giản trong phòng bệnh cũng có thể mang lại lợi ích. Việc duy trì vận động phù hợp với thể trạng sẽ giúp cải thiện nhu động ruột và giảm cảm giác nặng bụng.
Trong một số trường hợp hóa trị bị táo bón, bác sĩ có thể khuyến nghị sử dụng thuốc làm mềm phân hoặc thuốc nhuận tràng nhẹ để hỗ trợ đi tiêu. Người bệnh không nên tự ý sử dụng thuốc trong thời gian dài khi không có hướng dẫn y tế, vì lạm dụng thuốc nhuận tràng có thể gây lệ thuộc hoặc rối loạn điện giải.
Người bệnh nên cố gắng đi tiêu vào một khung giờ cố định mỗi ngày, ưu tiên sau bữa ăn khi phản xạ đại tiện hoạt động mạnh. Lưu ý không nên nhịn đi tiêu khi có cảm giác buồn đi ngoài vì có thể làm phân khô và cứng hơn.
Khi đi đại tiện, người bệnh nên ngồi với đầu gối cao hơn hông (có thể kê chân lên một bệ nhỏ), để tạo góc thuận lợi cho trực tràng, hỗ trợ việc đi tiêu dễ dàng hơn. Tư thế phù hợp có thể làm giảm rặn mạnh và hạn chế nguy cơ trĩ hoặc nứt hậu môn.
Thụt tháo chỉ nên được thực hiện khi có chỉ định của bác sĩ, đặc biệt ở bệnh nhân đang hóa trị. Việc tự ý thụt tháo có thể gây tổn thương niêm mạc trực tràng, tăng nguy cơ nhiễm trùng hoặc chảy máu, đặc biệt là khi người bệnh có giảm bạch cầu hoặc giảm tiểu cầu. (2)
Hóa trị bị táo bón có thể cải thiện bằng các biện pháp chăm sóc tại nhà. Tuy nhiên, người bệnh không nên chủ quan nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường. Một số trường hợp có thể liên quan đến biến chứng nghiêm trọng như tắc ruột, nhiễm trùng hoặc rối loạn điện giải. Dưới đây là các triệu chứng cảnh báo nên đi thăm khám ngay:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Hóa trị bị táo bón là tình trạng thường gặp, có thể kiểm soát hiệu quả nếu phát hiện sớm và xử trí đúng cách. Người bệnh lưu ý nên theo dõi sát các dấu hiệu bất thường để chủ động trao đổi với bác sĩ khi cần thiết.
