Hội chứng bàn tay bàn chân (Hand-foot syndrome – HFS) là một tác dụng phụ da liễu khá phổ biến ở người đang điều trị ung thư bằng hóa trị. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ hội chứng bàn tay bàn chân là gì. Các biểu hiện ban đầu thường dễ nhầm lẫn với kích ứng da thông thường nhưng có thể tiến triển nghiêm trọng nếu không được theo dõi đúng cách.
Hội chứng bàn tay bàn chân (Hand-foot syndrome – HFS) là một phản ứng da có thể gặp ở người đang điều trị ung thư bằng một số thuốc hóa trị hoặc thuốc điều trị nhắm trúng đích. Tình trạng này còn được gọi là ban đỏ lòng bàn tay – bàn chân, ban đỏ đầu chi hoặc phản ứng da tay chân. (1)
Khi hội chứng xuất hiện, da ở lòng bàn tay hoặc lòng bàn chân có thể đỏ, sưng, đau rát, tê hoặc bong tróc. Cảm giác thường được mô tả giống như bị cháy nắng, gây khó chịu và có thể ảnh hưởng đến việc đi lại, cầm nắm đồ vật hoặc thực hiện các hoạt động hằng ngày. Trong một số trường hợp hiếm gặp, các triệu chứng cũng có thể xảy ra ở khuỷu tay hoặc đầu gối, tuy nhiên tay và chân vẫn là vị trí thường gặp nhất.
Nguyên nhân chính xác của hội chứng này vẫn chưa được xác định hoàn toàn. Tuy vậy, nhiều nghiên cứu cho rằng khi tay và chân chịu áp lực hoặc ma sát thường xuyên trong quá trình đi lại và sinh hoạt, thuốc lưu thông trong máu có thể rò rỉ từ những mạch máu nhỏ gần bề mặt da. Sự rò rỉ này gây tổn thương các mô xung quanh, dẫn đến viêm, sưng và kích ứng da. Thông thường, các triệu chứng có thể giảm dần hoặc cải thiện khi bác sĩ điều chỉnh liều thuốc hoặc tạm ngừng loại thuốc gây ra phản ứng.
Không phải tất cả các phương pháp điều trị ung thư toàn thân đều gây ra hội chứng bàn tay bàn chân. Một số loại thuốc hóa trị có thể dẫn đến hội chứng bàn tay chân có thể gồm:
Ngoài ra, một số thuốc điều trị nhắm trúng đích cũng có thể gây ra hội chứng này. Chúng có thể được sử dụng đơn lẻ hoặc kết hợp với hóa trị. Nhóm thuốc này hoạt động bằng cách ức chế sự hình thành các mạch máu mới nuôi khối u, bao gồm:
Và một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện hội chứng bàn tay bàn chân gồm:
Các dấu hiệu của hội chứng bàn tay bàn chân có thể xuất hiện trong vòng 2-6 tuần sau khi bắt đầu điều trị bằng thuốc. Ban đầu, triệu chứng thường khá nhẹ nên dễ bị bỏ qua.
Ở giai đoạn đầu, người bệnh có thể gặp các biểu hiện như:
Nếu tình trạng trở nên nghiêm trọng hơn, các biểu hiện có thể bao gồm:
Các triệu chứng có thể dao động từ những thay đổi nhẹ trên da, ít hoặc không gây đau, đến những cơn đau nghiêm trọng khiến người bệnh khó thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày. Bên cạnh đó, các tổn thương trên da cũng có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Khi người bệnh đang điều trị ung thư bằng hóa trị xuất hiện các dấu hiệu như đỏ da, sưng, đau rát hoặc bong tróc ở lòng bàn tay và lòng bàn chân, bác sĩ có thể nghĩ đến hội chứng bàn tay bàn chân.
Trong một số trường hợp, bác sĩ cần phân biệt với Hand-foot skin reaction (HFSR). Đây là tác dụng phụ có thể gặp ở những người sử dụng thuốc điều trị ung thư thuộc nhóm ức chế đa kinase.
Hai tình trạng này có thể có biểu hiện tương đối giống nhau nhưng vẫn có một số điểm khác biệt.
Trong hầu hết trường hợp, bác sĩ có thể chẩn đoán dựa trên triệu chứng lâm sàng và tiền sử dùng thuốc của người bệnh. Các xét nghiệm bổ sung hoặc sinh thiết da chỉ được thực hiện khi cần loại trừ những bệnh lý da khác có biểu hiện tương tự.
Việc phân độ có thể giúp bác sĩ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.
Điều trị hội chứng bàn tay bàn chân chủ yếu tập trung vào giảm nhẹ triệu chứng và bảo vệ vùng da bị ảnh hưởng. Trong nhiều trường hợp, bác sĩ có thể điều chỉnh phác đồ điều trị ung thư để hạn chế tác dụng phụ.
Nếu triệu chứng trở nên nghiêm trọng và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, bác sĩ có thể:
Quyết định này sẽ được bác sĩ xem xét và cân nhắc cẩn thận nhằm đảm bảo hiệu quả điều trị ung thư. (2)
Một số phương pháp có thể áp dụng để giảm triệu chứng gồm:
Lưu ý, thông tin trên chỉ mang tính chất tham khảo. Việc lựa chọn và sử dụng sản phẩm cụ thể nên được thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ.
Nhiều trường hợp có thể kiểm soát triệu chứng của hội chứng bàn tay chân bằng cách thay đổi thói quen sinh hoạt, chẳng hạn như:
Ngoài ra, nên tránh các hoạt động gây ma sát mạnh lên tay và chân như:
Trường hợp xuất hiện mụn nước, không nên tự chọc vỡ vì điều này có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Mặc dù không phải lúc nào cũng có thể phòng ngừa hoàn toàn, nhưng một số biện pháp sau có thể giúp giảm nguy cơ hoặc hạn chế tình trạng bệnh tiến triển nặng hơn:
Việc theo dõi sớm các triệu chứng đóng vai trò quan trọng. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường trên da, cần thông báo cho bác sĩ để được đánh giá và xử trí kịp thời.
Hội chứng bàn tay bàn chân không phải là phản ứng dị ứng. Dị ứng thuốc thường xuất hiện nhanh chóng chỉ vài phút hoặc vài giờ sau khi dùng. Trong khi đó, các triệu chứng của HFS thường phát triển từ từ sau vài ngày đến vài tuần điều trị.
Đây không phải là bệnh truyền nhiễm. Tình trạng này chỉ là tác dụng phụ của một số thuốc điều trị ung thư nên không thể lây từ người này sang người khác.
Trong một số trường hợp hiếm gặp, da ở đầu ngón tay bong tróc nhiều đến mức dấu vân tay tạm thời biến mất. Điều này có thể gây khó khăn khi sử dụng các thiết bị xác thực bằng vân tay. Tuy nhiên, dấu vân tay có thể phục hồi sau vài tuần hoặc vài tháng khi da lành lại.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Hội chứng bàn tay bàn chân là tác dụng phụ khá phổ biến của một số thuốc điều trị ung thư nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu phát hiện sớm. Khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ hội chứng bàn tay chân, người bệnh nên thăm khám và trao đổi với bác sĩ để được tư vấn điều trị phù hợp và an toàn.
