Hoại tử xương hàm có thể gây đau, sưng nướu, lộ xương và ảnh hưởng đến khả năng ăn nhai, thậm chí dẫn đến những biến chứng nghiêm trọng nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời. Tình trạng này có thể liên quan đến việc sử dụng một số loại thuốc, xạ trị vùng đầu cổ hoặc nhiễm trùng xương. Vậy làm thế nào để nhận biết bệnh, nguyên nhân do đâu và có thể điều trị bằng những phương pháp nào? Bài viết dưới đây sẽ cung cấp thông tin chi tiết về vấn đề này.
Hoại tử xương hàm (Osteonecrosis of the Jaw) là tình trạng phần xương hàm (có thể là hàm trên hoặc hàm dưới) mất sự sống (necrosis) do không nhận đủ máu nuôi dưỡng khiến tế bào xương chết, dẫn đến xương lộ qua niêm mạc hoặc qua đường rò thành ổ hoại tử.
Khi xương hàm bị hoại tử có thể gây ra các biểu hiện như đau, viêm, răng bị mất, ăn uống khó khăn, trường hợp nghiêm trọng có thể gây biến dạng khuôn mặt. Tình trạng này được chia thành hai dạng chính là xương hàm hoại tử do thuốc (MRONJ) và xương hàm hoại tử do xạ trị (ORN). Ngoài ra, xương hàm bị hoại tử có thể bắt nguồn từ các nguyên nhân khác như nhiễm trùng, chấn thương, ảnh hưởng từ các bệnh lý nền tiềm ẩn trong cơ thể.
Nguyên nhân hoại tử xương hàm có thể liên quan đến nhiều yếu tố, đôi khi bắt nguồn từ sự phối hợp giữa nhiều yếu tố nguy cơ.
MRONJ (Medication-Related Osteonecrosis of the Jaw) là tình trạng hoại tử xương hàm liên quan đến việc sử dụng một số loại thuốc, đặc biệt là thuốc điều trị loãng xương hoặc ung thư. MRONJ có thể xảy ra sau khi người bệnh bị nhiễm trùng sau nhổ răng, phẫu thuật nha khoa hoặc nhiễm trùng khoang miệng. (1)
Sử dụng một số loại thuốc trong thời gian dài có thể làm giảm khả năng tái tạo xương và mạch máu, khiến xương hàm dễ tổn thương khi có can thiệp nha khoa. Tác dụng phụ của một số loại thuốc cũng có thể ảnh hưởng đến hoạt động của tế bào tạo xương và hủy xương, đồng thời cản trở sự hình thành mạch máu trong xương. Khi có tổn thương hoặc nhiễm trùng vùng miệng, xương hàm không thể hồi phục, dẫn đến hoại tử. Nguy cơ hoại tử xương hàm mặt do thuốc có thể gia tăng trong các trường hợp như:
Hoại tử xương hàm sau xạ trị (Osteoradionecrosis – ORN) là một biến chứng nghiêm trọng có thể xảy ra ở người bệnh từng điều trị xạ trị vùng đầu – cổ. ORN xảy ra khi xương hàm bị tổn thương nặng và không thể hồi phục do tia xạ làm suy giảm nguồn máu nuôi xương và mô mềm. Đây là tình trạng có thể xuất hiện sau nhiều tháng đến vài năm sau xạ trị, kể cả khi quá trình điều trị đã kết thúc từ lâu. (2)
Áp dụng phương pháp xạ trị điều trị bệnh lý ác tính vùng đầu – cổ có thể ảnh hưởng đến hệ thống mạch máu nhỏ trong xương và mô mềm tại khu vực này, từ đó khiến lưu lượng máu đến xương suy giảm nghiêm trọng. Khi đó, tế bào xương ở xương hàm không được nuôi dưỡng, mất khả năng hồi phục khi bị nhiễm trùng hoặc tổn thương do áp dụng các kỹ thuật điều trị nha khoa. Lúc này, nguy cơ khởi phát tình trạng ORN gia tăng đáng kể.
Một số yếu tố làm tăng nguy cơ xuất hiện hoại tử xương hàm sau xạ trị bao gồm:
Bên cạnh đó, một số yếu tố khác có thể làm tăng nguy cơ gây hoại tử xương hàm bao gồm:
Triệu chứng có thể thay đổi tùy nguyên nhân, vị trí tổn thương và giai đoạn bệnh.
Ở giai đoạn đầu, hoại tử xương hàm thường tiến triển âm thầm, với các triệu chứng không đặc hiệu, dễ nhầm lẫn với viêm nướu hoặc viêm nha chu. Người bệnh có thể cảm thấy đau âm ỉ vùng hàm, mức độ nhẹ nhưng kéo dài, không rõ nguyên nhân hoặc khó chịu khi ăn nhai. Ngoài ra, nướu có thể sưng nhẹ, đỏ và nhạy cảm khi chạm vào. Tuy nhiên, một số trường hợp chưa xuất hiện dấu hiệu viêm rõ ràng hoặc tổn thương xương có thể quan sát bằng mắt thường.
Trong một số trường hợp, răng bị lung lay và hơi thở có mùi cũng có thể là dấu hiệu của tình trạng hoại tử ở xương hàm giai đoạn đầu. Vì biểu hiện không rõ ràng, nhiều người có thể chủ quan hoặc nhầm lẫn, dẫn đến việc bỏ sót giai đoạn khởi phát bệnh. Vì vậy, khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào ở răng – nướu, người bệnh cần đến thăm khám tại chuyên khoa Răng Hàm Mặt để bác sĩ chẩn đoán và điều trị kịp thời.
Khi hoại tử xương hàm bước vào giai đoạn tiến triển, các dấu hiệu lâm sàng có thể biểu hiện cụ thể và nghiêm trọng hơn. Một trong những biểu hiện đặc trưng nhất là xương hàm bị lộ ra ngoài qua lớp niêm mạc, thường thấy dưới dạng mảng trắng xám hoặc vàng sẫm, không được bao phủ bởi mô mềm như bình thường. Tình trạng này có thể là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy quá trình hoại tử xương đang diễn ra và cần được xử lý y tế khẩn cấp.
Bên cạnh đó, vùng tổn thương tại hàm có thể tiết dịch mủ kéo dài, gây mùi hôi miệng khó chịu, không thuyên giảm dù người bệnh đã vệ sinh răng miệng đúng cách. Vi khuẩn tích tụ tại vùng xương lộ là nguyên nhân chính gây ra tình trạng này, đồng thời làm tăng nguy cơ nhiễm trùng lan rộng nếu không được kiểm soát đúng cách.
Ngoài ra, người bệnh cũng thường gặp khó khăn trong sinh hoạt hàng ngày. Việc nhai, nuốt hoặc phát âm trở nên đau đớn, khó khăn, đặc biệt khi vùng tổn thương nằm gần khớp thái dương – hàm. Bỏ qua triệu chứng hoại tử xương hàm và trì hoãn điều trị có thể dẫn đến biến chứng nguy hiểm như gãy xương hàm, nhiễm trùng huyết hoặc tổn thương vĩnh viễn các cấu trúc vùng mặt.
Hoại tử xương hàm tiến triển qua nhiều giai đoạn, từ tổn thương nhẹ, không triệu chứng đến những tổn thương nặng, nhiễm trùng, lộ xương và gãy xương hàm. Việc xác định đúng giai đoạn sẽ giúp bác sĩ có thể đưa ra phương pháp điều trị phù hợp, hiệu quả. Các giai đoạn hoại tử xương hàm bao gồm:
Chẩn đoán hoại tử xương hàm bao gồm chẩn đoán lâm sàng và xét nghiệm cận lâm sàng, kết hợp với tiền sử rõ ràng để phân biệt MRONJ, ORN, cũng như loại trừ các nguyên nhân khác.
Trong quá trình thăm khám lâm sàng, bác sĩ sẽ ghi nhận những thông tin cần thiết như quá trình sử dụng thuốc trong thời gian gần (đặc biệt là thuốc chống tiêu xương, thuốc chống tạo mạch, xạ trị…), kiểm tra niêm mạc miệng để phát hiện các dấu hiệu như xương lộ, sưng đỏ, loét, đường rò (fistula), đồng thời quan sát răng lung lay hoặc lệch hàm.
Sau đó, để có đủ cơ sở đưa ra chẩn đoán tình trạng hoại tử tại xương hàm, người bệnh có thể được bác sĩ chỉ định thực hiện một số xét nghiệm cận lâm sàng như chụp X quang toàn hàm, chụp CT hoặc CT Cone Beam (CBCT), chụp MRI, xét nghiệm máu…
Phác đồ điều trị tình trạng này sẽ được sĩ chỉ định dựa trên nguyên nhân, giai đoạn và mức độ tổn thương ở mỗi trường hợp người bệnh.
Phác đồ điều trị bảo tồn thường được áp dụng điều trị trong trường hợp hoại tử vùng xương hàm giai đoạn sớm, tổn thương nhẹ, chưa lộ xương nhiều, chưa có biến chứng. Người bệnh có thể được bác sĩ hướng dẫn điều trị như sau: súc miệng bằng chlorhexidine, dùng kháng sinh toàn thân nếu có nhiễm trùng (sưng, đỏ, mủ), kết hợp thuốc giảm đau, kháng viêm…
Phác đồ điều trị hoại tử tại xương hàm bằng cách phẫu thuật có thể áp dụng khi tổn thương không đáp ứng bảo tồn, hoại tử tiến triển, xương lộ rộng, gãy xương hoặc xảy ra biến chứng nghiêm trọng như rò miệng – xoang, viêm nhiễm lan rộng. Phẫu thuật điều trị tình trạng này bao gồm cắt lọc mô hoại tử, có thể cần ghép xương, vá bằng vạt mô mềm hoặc phẫu thuật vi phẫu trong các trường hợp nặng như ORN sau xạ trị.
Phác đồ điều trị hỗ trợ – phục hồi chức năng thường được áp dụng cho hầu hết các giai đoạn hoại tử xương hàm, đặc biệt sau điều trị. Hỗ trợ và phục hồi chức năng bao gồm tăng cường dinh dưỡng (đạm, vitamin D, C, canxi), phục hình răng giả nếu mất răng, vật lý trị liệu hàm để tránh cứng khớp và kiểm soát các vấn đề về tâm lý trong trường hợp người bệnh bị ảnh hưởng về tinh thần.
Tiên lượng của tình trạng hoại tử xương hàm phụ thuộc vào các yếu tố như nguyên nhân (thuốc hay xạ trị), thời điểm phát hiện, mức độ tổn thương và thể trạng của người bệnh. Trên hết, phát hiện sớm (giai đoạn 0 – 1) sẽ góp phần giúp tăng hiệu quả điều trị và giảm thiểu nguy cơ xảy ra biến chứng nguy hiểm.
Biến chứng có thể xảy ra nếu tình trạng hoại tử tại xương hàm không được điều trị hiệu quả bao gồm:
Người có nguy cơ bị hoại tử ở xương hàm cao cần lưu ý các vấn đề sau đây để dự phòng tình trạng này hiệu quả:
Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ hoại tử xương hàm như đau kéo dài, sưng nướu, lộ xương hoặc răng lung lay bất thường, người bệnh nên thăm khám sớm để xác định nguyên nhân và mức độ tổn thương. Người bệnh có thể liên hệ Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh để được tư vấn thông tin dịch vụ, hỗ trợ đặt lịch thăm khám và đánh giá tình trạng sức khỏe, từ đó có hướng xử trí phù hợp theo chỉ định của bác sĩ.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Hoại tử xương hàm có thể gây tổn thương cấu trúc xương, ảnh hưởng đến chức năng ăn nhai và dẫn đến nhiều biến chứng nếu không được kiểm soát phù hợp. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường, xác định nguyên nhân và đánh giá mức độ tổn thương đóng vai trò quan trọng trong lựa chọn phương pháp điều trị. Bên cạnh đó, duy trì vệ sinh răng miệng, kiểm soát các yếu tố nguy cơ và theo dõi sức khỏe định kỳ góp phần hạn chế bệnh tiến triển, hỗ trợ bảo tồn chức năng xương hàm.
