Chấn thương đầu là gì? Phân biệt các dạng tổn thương thường gặp

Chấn thương đầu có thể tiềm ẩn nguy cơ gây tổn thương não, dẫn đến nhiều rủi ro sức khỏe nguy hiểm. Vậy dấu hiệu bị chấn thương đầu​ nhẹ và nặng ra sao, người bệnh cần lưu ý những gì?

Chấn thương đầu là gì?

Chấn thương đầu là mọi tổn thương xảy ra do lực tác động mạnh vào vùng đầu, gây tổn thương cho da đầu, xương sọ, não… Bệnh lý này được phân loại thành 2 nhóm chính: chấn thương kín (không có vết cắt trên da) hoặc chấn thương hở (vật thể đâm xuyên hoặc vỡ xương hộp sọ).

Người bệnh tuyệt đối không tự ý đánh giá mức độ chấn thương ở đầu chỉ bằng cách quan sát thông thường. Do có nhiều trường hợp bị chảy máu nhiều nhưng tổn thương nhẹ; ngược lại, có trường hợp không chảy máu nhưng tiềm ẩn rủi ro nguy hiểm.

Các loại chấn thương đầu thường gặp

Dựa vào mức độ tổn thương não, chấn thương đầu thường được phân chia thành những trường hợp sau, có thể bao gồm:

1. Ổ tụ máu

Ổ tụ máu là tình trạng máu tích tụ bất thường bên ngoài lòng mạch. Tình trạng này có thể xảy ra ở bất kỳ vị trí nào trên cơ thể, nhưng đặc biệt nguy hiểm là khi xuất hiện trong hộp sọ, còn gọi là tụ máu nội sọ. Ổ tụ máu trong não thường được phân loại thành 2 nhóm chính:

• Tụ máu ngoài màng cứng (Epidural Hematoma): Thường tiến triển nhanh, gây tăng áp lực nội sọ nghiêm trọng nếu không được phẫu thuật kịp thời.
• Tụ máu dưới màng cứng (Subdural Hematoma): Tiến triển chậm, nhưng gây tổn thương lan rộng hơn so với tụ máu ngoài màng cứng.

Khối máu tụ trong não có thể gây sức ép lớn lên hộp sọ, dẫn đến chèn ép mô não, gây hôn mê hoặc tổn thương thần kinh không thể hồi phục. Đây là tình trạng y tế khẩn cấp, cần được đưa vào khoa Cấp cứu can thiệp ngay lập tức. (1)

2. Xuất huyết não

Xuất huyết não là tình trạng máu chảy không kiểm soát ra khỏi mạch máu. Xuất huyết não thường chia thành 2 dạng chính:

• Xuất huyết dưới màng não (Subarachnoid Hemorrhage): Máu chảy vào khoảng trống xung quanh não, gây ra các triệu chứng như đau đầu dữ dội, buồn nôn, ói mửa…
• Xuất huyết nội sọ (Intracerebral Hemorrhage): Máu chảy trực tiếp vào nhu mô não. Mức độ nghiêm trọng phụ thuộc vào thể tích và vị trí máu chảy. Lượng máu chảy nhiều có thể gây áp lực nội sọ, tăng nguy cơ phù não, tổn thương vĩnh viễn chức năng não bộ.

3. Chấn động não

Chấn động não (Concussion) là một dạng thương tổn não chức năng, xảy ra do tác động mạnh gây rung lắc đột ngột vùng đầu. Nguyên nhân thường do va chạm vật lý (đụng đầu vào tường, sàn nhà), tai nạn giao thông hoặc tai nạn thể thao (đấu vật, bóng bầu dục). Chấn động não có thể gây ra các triệu chứng như mất trí nhớ tạm thời, chóng mặt, nhức đầu dai dẳng, rối loạn tập trung hoặc nhận thức, buồn nôn. Nếu các triệu chứng này kéo dài, người bệnh có nguy cơ cao mắc Hội chứng sau chấn động (Post-Concussion Syndrome). (2)

4. Phù não

Phù não là tình trạng sưng tấy nhu mô não hoặc tích tụ chất lỏng bất thường. Đây có thể là hậu quả của những chấn thương trực tiếp vùng đầu. Sự sưng phù này làm tăng áp lực nội sọ đột ngột. Áp lực cao có thể đè nén lên cấu trúc não, làm giảm lưu lượng máu đến các tế bào, gây thiếu oxy, hoại tử tế bào thần kinh. Về lâu dài, phù não dẫn đến những di chứng nghiêm trọng hoặc làm tăng nguy cơ không qua khỏi.

5. Gãy xương sọ

Hộp sọ có cấu trúc xương vững chắc, giúp bảo vệ não khỏi tác động va chạm thông thường. Gãy xương hộp sọ chỉ xảy ra khi có một lực tác động vật lý cực mạnh lên vùng đầu, chẳng hạn như chấn thương do tai nạn giao thông. Khi hộp sọ vỡ, hàng rào bảo vệ cũng bị phá vỡ, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và tổn thương trực tiếp mô não. Các thể gãy xương sọ thường gặp, gồm:

• Gãy xương sọ lún: Mảnh xương găm sâu vào não.
• Gãy xương sọ nền: Vỡ xương tại vùng đáy sọ, thường gây ra các dấu hiệu lâm sàng như chảy dịch não tủy trong suốt qua đường mũi/tai hoặc dấu hiệu mắt gấu trúc.

6. Tổn thương sợi trục lan tỏa

Tổn thương sợi trục lan tỏa (DAI) là một dạng chấn thương sọ não đặc thù và nguy hiểm. DAI không gây chảy máu nhưng lại âm thầm tác động lên các sợi trục thần kinh trải rộng khắp não.

Chấn thương này xuất phát từ lực cắt do gia tốc tăng hoặc giảm quá mức trong quá trình va chạm. Lực cắt này làm biến dạng và phá vỡ cấu trúc các sợi trục, làm gián đoạn quá trình truyền tín hiệu thần kinh, khiến chức năng của não bộ hoạt động kém hiệu quả.

Vì DAI là tổn thương vi thể, do đó khó phát hiện bằng phương pháp chẩn đoán hình ảnh thông thường (như chụp CT scan). Tổn thương âm ỉ này có thể dẫn đến tổn thương thần kinh vĩnh viễn, hôn mê sâu, với tiên lượng phục hồi thấp, tỷ lệ không qua khỏi cao.

Nguyên nhân bị chấn thương đầu

Hầu hết các trường hợp bị chấn thương đầu là do lực rung lắc hoặc lực tác động, có thể bao gồm:

• Chấn thương do rung lắc: Thường xuất hiện ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ do cấu trúc đầu của trẻ còn non yếu, dễ bị tác động. Tuy nhiên, loại chấn thương này cũng có thể xảy ra với bất cứ ai bị rung lắc vùng đầu mạnh bạo, dữ dội.
• Chấn thương do va đập: Xảy ra do một cú đánh hoặc va đập trực tiếp vào đầu, dẫn đến chấn thương kín hoặc chấn thương hở. Nguyên nhân có thể gồm:
  • Tai nạn giao thông (tai nạn xe).
  • Trượt ngã, bị ngã đập đầu xuống đường.
  • Tấn công vật lý (bạo lực, ẩu đả).
  • Đập đầu vào tường hoặc chướng ngại vật.
  • Tai nạn liên quan đến thể thao (đặc biệt là các môn đối kháng).

Một số dấu hiệu chấn thương đầu

• Triệu chứng chấn thương đầu nhẹ có thể gồm:
  • Đau đầu
  • Cảm giác choáng váng, lâng lâng
  • Cảm giác quay cuồng
  • Nhầm lẫn nhẹ
  • Buồn nôn
  • Ù tai tạm thời.
• Triệu chứng chấn thương đầu nặng gồm một số hoặc toàn bộ các triệu chứng của chấn thương đầu thương nhẹ, kèm theo các dấu hiệu nguy hiểm như sau:
  • Mất ý thức
  • Co giật
  • Nôn mửa
  • Mất khả năng giữ thăng bằng hoặc phối hợp vận động
  • Rối loạn định hướng nghiêm trọng
  • Không thể tập trung mắt
  • Cử động mắt bất thường
  • Mất kiểm soát cơ bắp
  • Đau đầu dai dẳng hoặc ngày càng nặng hơn
  • Mất trí nhớ
  • Thay đổi tâm trạng
  • Rò rỉ chất lỏng trong suốt từ tai hoặc mũi.

Xem thêm: Đau đầu sau chấn thương có đáng lo ngại không?

Chấn thương vùng đầu được chẩn đoán như thế nào?

Quá trình chẩn đoán chấn thương đầu thường được tiến hành như sau (thông tin mang tính tham khảo):

• Đánh giá ban đầu: Bác sĩ thường sử dụng thang điểm hôn mê Glasgow (GCS) để xác định mức độ chấn thương ở đầu. Đây là thang đo gồm 15 điểm, được ứng dụng để đánh giá mức độ ý thức và phản ứng thần kinh của người bệnh. Điểm GCS càng cao, mức độ chấn thương càng nhẹ.
• Khai thác bệnh sử: Bác sĩ tiến hành khai thác bệnh sử của người bệnh. Trong nhiều trường hợp, người bị thương có thể không nhớ rõ về vụ tai nạn đã xảy ra hoặc bị mất ý thức tạm thời. Nếu có thể, người thân hoặc người chứng kiến hãy đi cùng người bệnh để cung cấp thông tin chính xác, hỗ trợ cho quá trình chẩn đoán hiệu quả hơn.
• Khám lâm sàng: Bác sĩ khám tổng quát vùng đầu để kiểm tra các dấu hiệu như bầm tím, sưng nề hay tổn thương da đầu. Tiếp theo, người bệnh được khám thần kinh nhằm đánh giá chức năng của các dây thần kinh, khả năng vận động cơ, sức mạnh cơ bắp, cử động mắt, cảm giác. Bác sĩ có thể chỉ định thực hiện kiểm tra trí nhớ, khả năng giữ thăng bằng để hỗ trợ đánh giá mức độ ảnh hưởng của chấn thương.
• Chẩn đoán hình ảnh: Để xác định rõ tổn thương bên trong, bác sĩ có thể chỉ định thực hiện các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh như:
  • Chụp CT (CT scan): Giúp phát hiện gãy xương sọ, chảy máu, tụ máu, sưng não hoặc các tổn thương cấu trúc. Kỹ thuật này thường được thực hiện ngay lập tức trong cấp cứu do cho ra kết quả nhanh và có độ chính xác cao.
  • Chụp MRI: Được chỉ định khi tình trạng người bệnh đã ổn định, giúp bác sĩ quan sát chi tiết hơn các mô và cấu trúc não, hỗ trợ đánh giá toàn diện mức độ tổn thương.

Phương pháp điều trị chấn thương đầu

Việc điều trị chấn thương đầu phụ thuộc vào loại chấn thương và mức độ nghiêm trọng của chấn thương, tình trạng sức khỏe tổng thể của người bệnh… Sau khi thăm khám kỹ lưỡng, bác sĩ có thể tiến hành điều trị cho người bệnh theo một hoặc một số phương pháp sau tùy vào từng trường hợp (thông tin mang tính tham khảo):

1. Đối với chấn thương đầu nhẹ

Chấn thương nhẹ (như sưng nề da đầu) thường không cần nhập viện nhưng bắt buộc phải được theo dõi sát sao tại nhà.

• Dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ: Sau khi thăm khám, bác sĩ có thể chỉ định dùng các loại thuốc giảm đau cho người bệnh sử dụng để giảm nhẹ triệu chứng. Lưu ý, người bệnh và gia đình không tự ý mua các loại thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) về dùng do có thể làm tình trạng xuất huyết trở nên nghiêm trọng, khó kiểm soát.
• Theo dõi tại nhà: Người thân cần theo dõi chặt chẽ người bệnh trong 24-48 giờ đầu tiên để phát hiện sớm các dấu hiệu nguy hiểm. Đa số người bệnh có thể ngủ bình thường sau khi bị chấn thương đầu nhẹ. Tuy nhiên, nếu nghi ngờ có khả năng cao bị chấn động não, bác sĩ có thể khuyến nghị người thân đánh thức người bệnh mỗi 2 tiếng 1 lần.
• Nghỉ ngơi: Sau chấn thương, người bệnh cần nghỉ ngơi tuyệt đối về cả thể chất và tinh thần. Hạn chế chơi thể thao, vận động mạnh hoặc xem TV, dùng điện thoại, đọc sách, làm việc căng thẳng cho đến khi các triệu chứng lâm sàng hoàn toàn biến mất.

2. Đối với chấn thương đầu nặng

Những trường hợp chấn thương đầu nặng bắt buộc phải được cấp cứu và điều trị tại bệnh viện. Mục tiêu chính là duy trì oxy và máu lên não, đồng thời kiểm soát áp lực nội sọ.

• Ổn định ban đầu: Bác sĩ tiến hành các bước cấp cứu cơ bản nhằm đảm bảo đường thở thông thoáng, cung cấp oxy, ổn định huyết áp và cố định cột sống cổ cho người bệnh, do chấn thương đầu thường đi kèm nguy cơ tổn thương vùng cổ.
• Theo dõi áp lực nội sọ (ICP): Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể đặt thiết bị chuyên dụng vào hộp sọ để theo dõi liên tục áp lực nội sọ, giúp phát hiện sớm tình trạng tăng áp và xử lý kịp thời.
• Sử dụng thuốc: Tùy theo tình trạng tổn thương não, người bệnh có thể được chỉ định dùng:
  • Thuốc chống co giật: phòng ngừa các cơn co giật thường xuất hiện trong tuần đầu sau chấn thương.
  • Thuốc lợi tiểu: loại bỏ bớt dịch trong cơ thể, từ đó giảm áp lực trong não.
  • Thuốc gây hôn mê nhân tạo (trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng): góp phần giảm nhu cầu oxy và dưỡng chất của não, tạo điều kiện cho não phục hồi.
• Phẫu thuật: Một số trường hợp cần phẫu thuật khẩn cấp để ngăn ngừa tổn thương não tiến triển. Phẫu thuật có thể được thực hiện nhằm: loại bỏ máu tụ, sửa chữa xương sọ bị tổn thương hoặc giảm áp lực nội sọ.
• Phục hồi chức năng sau điều trị: Sau giai đoạn cấp cứu, người bệnh có thể cần tập phục hồi chức năng để khôi phục các khả năng vận động, nhận thức hoặc ngôn ngữ bị ảnh hưởng. Kế hoạch phục hồi được thiết kế phù hợp với vùng não bị tổn thương (vùng vận động, ngôn ngữ), giúp người bệnh dần lấy lại khả năng sinh hoạt và giao tiếp.

Biện pháp ngăn ngừa chấn thương đầu

Chấn thương đầu thường xảy ra đột ngột và khó lường trước, nên không thể phòng tránh hoàn toàn. Tuy nhiên, mỗi người có thể giảm thiểu nguy cơ mắc phải bằng cách tuân thủ một số nguyên tắc an toàn sau:

• Luôn đội mũ bảo hộ phù hợp khi chơi thể thao, đi xe máy, đạp xe hoặc tham gia các hoạt động có nguy cơ va chạm cao. Mũ phải đạt chuẩn an toàn, vừa vặn và được cài quai đúng cách.
• Luôn thắt dây an toàn khi lái xe hoặc ngồi trong ô tô.
• Giữ không gian sống và làm việc an toàn. Sắp xếp đồ đạc gọn gàng, tránh để vật cản trên lối đi. Dọn dẹp khu vực sàn nhà ướt hoặc trơn trượt. Đảm bảo đủ ánh sáng tại hành lang, cầu thang và phòng làm việc để hạn chế nguy cơ vấp ngã.
• Khi muốn lấy đồ vật ở vị trí cao, hãy sử dụng thang hoặc dụng cụ chuyên dụng. Tuyệt đối không đứng trên ghế, bàn hoặc mặt bếp, do có thể dễ trượt ngã và gây chấn thương nghiêm trọng.

Lưu ý: Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Nếu bản thân hoặc người xung quanh bị chấn thương đầu do va đập mạnh, té ngã,… hoặc có bất kỳ dấu hiệu nguy hiểm nào, hãy đến bệnh viện thăm khám càng sớm càng tốt.

Tóm lại, chấn thương đầu có thể xảy ra trong thể thao, lao động hoặc ngay trong sinh hoạt hằng ngày. Dù chỉ là té ngã hay va đập nhẹ, người bệnh không nên chủ quan do tổn thương não có thể diễn tiến âm thầm và gây hậu quả nghiêm trọng. Khi có dấu hiệu nghi ngờ, cần đến bệnh viện để được bác sĩ kiểm tra, chẩn đoán, xử trí, nhằm bảo vệ sức khỏe và phòng ngừa biến chứng nguy hiểm.