Tiếc thức ăn thừa nên hâm lại ăn suốt tuần, bà Bính, 74 tuổi, bị vi khuẩn tấn công hệ tuần hoàn khiến độ lọc cầu thận giảm chạm đáy, đối mặt nguy cơ chạy thận vĩnh viễn.

“Thấy đồ ăn còn đem bỏ tiếc nên tôi cứ cất tủ lạnh, mỗi bữa lại lấy ra hâm lại ăn. Thói quen này duy trì bao lâu nay, không ngờ có hại như vậy”, bà Bính lặng lẽ lau nước mắt khi vừa nhận kết quả xét nghiệm cho thấy chức năng thận đã hồi phục sau một tuần điều trị suy thận cấp tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM.

Bà Bính mắc bệnh suy thận giai đoạn 3-4 và được TTƯT.BS.CKII Tạ Phương Dung, Phó Giám đốc Trung tâm Tiết niệu – Thận học – Nam khoa, Trưởng khoa Nội thận – Lọc máu, điều trị ổn định suốt 3 năm qua.

Khoảng hai tuần trước, bà nhập viện trong tình trạng mệt mỏi, ăn uống kém, cơ thể suy kiệt, độ lọc cầu thận (eGFR) giảm đột ngột còn 6,7 mL/phút/1,73 m², tương đương suy thận giai đoạn 5. “Đây là lần đầu chỉ số độ lọc cầu thận giảm xuống đáy đến mức nguy hiểm như vậy”, bà nói.

Bác sĩ Dung cho biết, bà Bính bị tổn thương thận cấp trên nền bệnh thận mạn. Nếu không được xử trí kịp thời, người bệnh có thể xuất hiện tăng kali máu, toan chuyển hóa, quá tải dịch, hội chứng urê huyết và đối mặt với nguy cơ phải mổ thông mạch máu để chạy thận.

Để tìm nguyên nhân khiến chức năng thận của bà Bính suy giảm nhanh, bác sĩ Dung khai thác kỹ tiền sử, về các loại thuốc người bệnh đang dùng, đặc biệt thói quen tự ý sử dụng thuốc nam, thuốc bắc không rõ nguồn gốc. Tuy nhiên, bà Bính cho biết hoàn toàn tuân thủ phác đồ điều trị, không dùng thêm thuốc bên ngoài.

Khai thác sâu hơn về chế độ ăn uống, bác sĩ Dung phát hiện bà Bính thường xuyên ăn thức ăn cũ được bảo quản trong tủ lạnh, hâm đi hâm lại nhiều lần. Khoảng một tuần trước khi nhập viện, bà xuất hiện tình trạng ăn uống kém, sợ thức ăn, mệt mỏi và thường xuyên buồn ngủ. Bác sĩ Dung nhận định người bệnh có khả năng bị nhiễm trùng hoặc ngộ độc thực phẩm gây rối loạn tiêu hóa, dẫn đến mất nước và giảm tưới máu thận khiến chức năng thận suy kiệt.

“Ở người bệnh thận mạn, một đợt nôn ói, tiêu chảy hoặc sốt do nhiễm trùng đường tiêu hóa có thể gây khởi phát tổn thương thận cấp. Khi cơ thể mất nhiều nước, thể tích tuần hoàn giảm, huyết áp và lượng máu đến thận có thể giảm theo. Thận vốn đã suy sẽ khó thích nghi, khiến chức năng lọc cầu thận tụt nhanh”, bác sĩ Dung nói.

Bác sĩ Dung cho biết, thức ăn cũ lâu ngày thường tích tụ các loại vi khuẩn có hại như Salmonella, E. coli, hoặc Staphylococcus aureus, chứa độc tố hủy hoại niêm mạc ruột và trực tiếp tấn công hệ tuần hoàn. Người bệnh suy thận ăn phải thức ăn cũ, ôi thiu có biểu hiện nôn mửa và đi ngoài khiến cơ thể mất nước, máu đến thận bị tụt giảm nghiêm trọng, các tiểu cầu thận sẽ rơi vào trạng thái “chết đói” và ngưng hoạt động. Đồng thời, khi cơ thể bị nhiễm trùng gây hoại tử tế bào sẽ giải phóng lượng lớn kali vào máu kết hợp thức ăn ôi thiu sẽ làm tăng kali máu đột ngột. Lúc này thận đã suy không thể đào thải kali, khiến nồng độ kali vượt ngưỡng, người bệnh có nguy cơ ngừng tim bất cứ lúc nào. Ngoài ra, tình trạng quá tải urê và creatinin máu khiến người bệnh phải lọc máu để duy trì sự sống.

Theo bác sĩ Dung, thông thường khi độ lọc cầu thận dưới 10 mL/phút/1,73 m² đã có chỉ định lọc máu cấp cứu ngay, tuy nhiên người bệnh sẽ phải đối mặt với nguy cơ lọc máu suốt đời. “Khác với kỹ thuật lọc máu định kỳ thường chủ động tạo cầu nối thông giữa động mạch và tĩnh mạch, kỹ thuật lọc máu cấp phải đặt catheter tĩnh mạch trung tâm dễ xảy ra biến chứng, nguy hiểm tính mạng”, bác sĩ Dung nói.

Bác sĩ Dung xây dựng phác đồ điều trị suy thận cấp và theo dõi chặt chẽ. Trong những ngày đầu, các chỉ số chức năng thận vẫn ở mức nguy hiểm. Nhiều thời điểm, êkíp khoa Nội thận – Lọc máu phải đứng trước quyết định cân não “có nên đặt catheter chạy thận khẩn cấp cho người bệnh hay không?”. Dù chức năng thận đã chạm đáy giai đoạn 5 nhưng bệnh nhân còn đi tiểu được, bác sĩ Dung vẫn nỗ lực xử trí suy thận cấp trên nền thận mạn, ưu tiên khôi phục tưới máu thận, loại bỏ triệt để các độc tố và kiểm soát rối loạn điện giải đe dọa tính mạng, ngăn chặn tổn thương thận vĩnh viễn.

Bệnh nhân được bù dịch phù hợp với tình trạng tim mạch và lượng nước tiểu, điều trị rối loạn điện giải, kiểm soát huyết áp và đường huyết, đồng thời điều trị nguyên nhân nhiễm trùng đường tiêu hóa. Êkíp cũng theo dõi sát chỉ số kali máu, tình trạng toan chuyển hóa, lượng nước tiểu, cân bằng dịch… Bà Bính đáp ứng phác đồ điều trị, độ lọc cầu thận cải thiện từng ngày. Bà ăn uống tốt hơn, tỉnh táo và khỏe dần và xuất viện sau một tuần điều trị, độ lọc cầu thận tăng lên 17,48 mL/phút/1,73 m².

Tái khám sau 3 ngày, chức năng thận của bà Bính hồi phục ngoạn mục, độ lọc cầu thận về lại 21,97 mL/phút/1,73m², chưa cần lọc máu.

“Lúc bác sĩ thông báo chức năng thận đã hồi phục, tôi vẫn không tin. Tôi rất sợ phải chạy thận. Nay biết chưa cần lọc máu, tôi mừng không nói nên lời”, bà Bính rưng rưng nói. Người phụ nữ 74 tuổi cho biết sau lần nhập viện này sẽ thay đổi hoàn toàn thói quen ăn uống, không vì tiếc thức ăn mà sử dụng thực phẩm đã bảo quản quá lâu nữa.

Bác sĩ Dung nhấn mạnh, do thận vừa trải qua “cơn bão” ngộ độc, rất dễ bị tổn thương thêm, bà Bính cần tuân thủ chế độ dinh dưỡng nghiêm ngặt. Ăn chín uống sôi, chỉ ăn thức ăn mới nấu chín, tuyệt đối không ăn thức ăn lưu trữ qua đêm trong tủ lạnh, đồ hâm đi hâm lại, hoặc thực phẩm lên men như dưa muối, cà muối. Song song đó, người bệnh cần kiểm soát chặt chẽ lượng đạm ở mức vừa phải (khoảng 0,6 – 0,8 g/kg cân nặng/ngày), hạn chế các loại thịt đỏ có hàm lượng đạm quá cao để giảm tải áp lực lọc cho thận.

Trong khẩu phần ăn hằng ngày cần cắt giảm muối dưới 2g/ngày, tránh thực phẩm chế biến sẵn, thực phẩm giàu kali và phốt pho để kiểm soát huyết áp và tránh phù nề và các biến chứng tim mạch và xương khớp. Đặc biệt, người bệnh cần tránh sử dụng các thuốc giảm đau kháng viêm nhóm NSAIDs như ibuprofen, diclofenac… Uống nước phù hợp với tình trạng dịch, đề phòng mất nước. Tái khám định kỳ để theo dõi các chỉ số creatinin, eGFR, điện giải, nước tiểu và các biến chứng của suy thận. Mục tiêu là bảo vệ phần chức năng thận còn lại, hạn chế tốc độ tiến triển của bệnh và phòng ngừa suy thận cấp tái diễn.

Bác sĩ Dung khuyến cáo,khi xuất hiện nôn ói, tiêu chảy, sốt, ăn uống kém, tiểu ít, phù, khó thở, mệt lả hoặc rối loạn ý thức, người bệnh cần nhanh chóng đến bệnh viện để kiểm tra chức năng thận và điện giải. Việc phát hiện, điều trị sớm tổn thương thận cấp giúp bảo tồn chức năng thận còn lại, tránh biến chứng nguy hiểm.

*Tên người bệnh đã được thay đổi.