Bà Nhung, 59 tuổi, thường xuyên quên việc vừa làm, đi khám bác sĩ chẩn đoán Alzheimer giai đoạn sớm, được điều trị đa mô thức làm chậm tiến triển bệnh.

Bà Nhung vừa nghỉ hưu sau 35 năm làm việc cường độ cao, thường xuyên chịu áp lực và ngủ nghỉ không đều. Khoảng một năm nay, bà hay quên việc vừa làm, lặp lại câu hỏi, để đồ sai chỗ, đôi khi không nhớ mình đang định làm gì. Nghĩ do tuổi tác và căng thẳng kéo dài, bà không đi khám cho đến khi triệu chứng tăng dần. Trong gia đình có người thân từng mắc Alzheimer, nên gia đình đưa bà đến Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM kiểm tra.

BS.CKII Thân Thị Minh Trung, Phó khoa Thần kinh, Trung tâm Khoa học Thần kinh, cho biết qua khai thác bệnh sử, bà Nhung có biểu hiện suy giảm trí nhớ gần, đặc biệt là khả năng ghi nhớ thông tin mới. Người bệnh được thực hiện bài đánh giá nhận thức theo các thang điểm được sử dụng rộng rãi trong thực hành lâm sàng. Trong quá trình kiểm tra, bà khó ghi nhớ và nhắc lại thông tin mới, đồng thời gặp hạn chế về định hướng thời gian, khả năng chú ý và lập kế hoạch.

Kết quả đánh giá cho thấy bà có suy giảm nhận thức mức độ nhẹ (MCI). Đây là tình trạng suy giảm một hoặc một số lĩnh vực nhận thức nhưng chưa ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng sinh hoạt độc lập. Tuy nhiên, người bệnh còn tương đối trẻ, triệu chứng tiến triển và có tiền sử gia đình mắc bệnh, bác sĩ chỉ định chụp MRI 3 Tesla nhằm đánh giá cấu trúc não, loại trừ các nguyên nhân khác gây suy giảm nhận thức và tìm kiếm những dấu hiệu gợi ý bệnh thoái hóa thần kinh.

Hình ảnh MRI ghi nhận teo nhẹ vùng hồi hải mã và các cấu trúc thùy thái dương trong, là những vùng não đóng vai trò quan trọng trong hình thành và lưu giữ ký ức. Khi khu vực này bị tổn thương, người bệnh thường khó ghi nhớ thông tin vừa tiếp nhận, dễ quên việc mới xảy ra, trong khi những ký ức xa có thể vẫn được duy trì tương đối tốt.

Để tìm nguyên nhân, người bệnh tiếp tục được xét nghiệm dịch não tủy tìm các dấu ấn sinh học liên quan bệnh Alzheimer. Kết quả cho thấy nồng độ beta-amyloid 42 giảm, trong khi tau toàn phần và tau phosphoryl hóa tăng, phù hợp với kiểu dấu ấn sinh học thường gặp ở bệnh Alzheimer.

Từ bệnh sử, kết quả đánh giá nhận thức, hình ảnh học và dấu ấn sinh học, bác sĩ chẩn đoán bà Nhung mắc Alzheimer ở giai đoạn sớm, khi khả năng tự chăm sóc và sinh hoạt độc lập vẫn được duy trì phần lớn.

Alzheimer là bệnh thoái hóa thần kinh tiến triển, liên quan đến những thay đổi bất thường của các protein trong não, nổi bật là sự tích tụ beta-amyloid và protein tau. Quá trình này có thể làm rối loạn kết nối giữa các tế bào thần kinh, gây tổn thương và mất dần tế bào não, từ đó dẫn đến suy giảm trí nhớ và các chức năng nhận thức khác. Hồi hải mã là một trong những vùng não có thể bị ảnh hưởng sớm trong quá trình bệnh lý Alzheimer. Vì vậy, suy giảm trí nhớ gần có thể là biểu hiện sớm, trước khi người bệnh gặp khó khăn rõ rệt trong các hoạt động hằng ngày.

Các bác sĩ hội chẩn, xây dựng kế hoạch điều trị cá thể hóa dài hạn cho bà Nhung. Mục tiêu là duy trì khả năng nhận thức, hạn chế ảnh hưởng của bệnh đến sinh hoạt độc lập và làm chậm quá trình suy giảm lâu nhất có thể.

Người bệnh được điều trị thuốc phù hợp với giai đoạn bệnh, đồng thời rà soát các thuốc đang sử dụng nhằm hạn chế những loại có thể làm nặng thêm tình trạng lú lẫn hoặc suy giảm nhận thức. Bác sĩ kết hợp kích thích từ trường xuyên sọ lặp lại nhằm điều hòa hoạt động của các mạng lưới thần kinh liên quan đến trí nhớ và chức năng nhận thức. Phương pháp sử dụng các xung từ trường tác động từ bên ngoài hộp sọ, không cần phẫu thuật hay đưa dụng cụ vào não. Người bệnh được hướng dẫn các bài tập phục hồi nhận thức, rèn luyện trí nhớ, khả năng chú ý và ngôn ngữ theo mức độ suy giảm. Gia đình được hướng dẫn duy trì thời gian biểu ổn định, sử dụng lịch, sổ ghi chú hoặc các dấu hiệu trực quan để hỗ trợ người bệnh ghi nhớ công việc hằng ngày.

Theo bác sĩ Minh Trung, trường hợp bà Nhung cho thấy suy giảm trí nhớ không nên mặc định là dấu hiệu bình thường của tuổi tác, đặc biệt khi triệu chứng xuất hiện ngày càng rõ, ảnh hưởng đến sinh hoạt hoặc có tiền sử gia đình mắc Alzheimer. Thăm khám sớm giúp xác định nguyên nhân, đánh giá mức độ bệnh và can thiệp phù hợp, qua đó duy trì khả năng sống độc lập lâu hơn và giảm gánh nặng cho gia đình, xã hội.

Hiện có nhiều phương pháp hỗ trợ chẩn đoán, tầm soát Alzheimer và sa sút trí tuệ, từ các bài đánh giá nhận thức, MRI 3 Tesla, PET-CT đến xét nghiệm dịch não tủy tìm dấu ấn sinh học. Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh và Bệnh viện Lão khoa Trung ương đang hợp tác nghiên cứu ứng dụng biomarker trong máu, hướng tới phát hiện những thay đổi liên quan Alzheimer từ giai đoạn sớm, trước 10-20 năm khi biểu hiện lâm sàng rõ rệt.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hơn 55 triệu người trên toàn cầu đang sống chung với sa sút trí tuệ, con số này dự báo tăng lên 152 triệu vào năm 2050; khoảng 75% trường hợp chưa được chẩn đoán. Ngày 21/9 hằng năm được chọn là Ngày Thế giới Alzheimer, nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về bệnh, khuyến khích nhận biết sớm dấu hiệu suy giảm trí nhớ và chủ động thăm khám.