Các triệu chứng viêm mũi họng như sốt, đau họng, ho rất giống biểu hiện ban đầu của bệnh não mô cầu khiến nhiều người nhầm lẫn, chủ quan điều trị chậm trễ.

ThS.BS.CKII Trần Thị Thúy Hằng, Trưởng khoa Tai Mũi Họng, Trung tâm Tai Mũi Họng, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh cho biết thông tin trên, thêm rằng, nhận biết đúng những dấu hiệu sớm của não mô cầu, điều trị kịp thời, ngăn biến chứng nguy hiểm, đe dọa tính mạng. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp ho, sốt, đau họng, đặc biệt ở trẻ em, đều là biểu hiện của bệnh não mô cầu.

Bệnh do não mô cầu bao gồm hai thể lâm sàng chính là viêm màng não do não mô cầu và nhiễm trùng huyết do não mô cầu, đều do vi khuẩn Neisseria meningitidis (N. meningitidis) gây ra. Trong đó, viêm màng não do vi khuẩn xâm nhập và gây viêm các màng bao quanh não và tủy sống, còn nhiễm trùng huyết là tình trạng vi khuẩn đi vào máu, gây nhiễm trùng toàn thân với diễn tiến rất nhanh, nặng, đe dọa tính mạng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), vi khuẩn N. meningitidis cư trú ở lớp niêm mạc vùng mũi họng, tuy nhiên không phải trường hợp nào cũng gây bệnh. Một số ít trường hợp, vi khuẩn xâm nhập vào máu và hệ thần kinh trung ương; nguy cơ liên quan đến yếu tố miễn dịch, di truyền và điều kiện sống, môi trường xã hội,.

Viêm mũi họng là tình trạng viêm cấp tính đường hô hấp trên tại vị trí mũi và họng, chủ yếu do virus gây ra, thường gặp là rhinovirus; một số trường hợp có thể do vi khuẩn và vi nấm, có thể biến chứng viêm xoang, viêm tai giữa, viêm thanh quản…

Bác sĩ Hằng cho biết, những triệu chứng khởi phát ban đầu của viêm não mô cầu và viêm mũi họng khá giống nhau như sốt, đau họng, mệt mỏi, ho… Tuy nhiên, khác biệt quan trọng ở tốc độ khởi phát và mức độ diễn tiến. Nhiễm não mô cầu thường khởi phát đột ngột, diễn tiến nhanh, người bệnh có thể chuyển nặng chỉ trong vài giờ đến 1–2 ngày. Trong khi đó, viêm mũi họng tiến triển chậm hơn, triệu chứng tăng dần và thường khu trú quanh vùng mũi họng, đa số do nhiễm virus thì người bệnh có thể bình phục sau 5-7 ngày khi nghỉ ngơi, chăm sóc phù hợp. “Phân biệt không chỉ dựa vào triệu chứng mà theo dõi diễn tiến của triệu chứng mới cực kỳ quan trọng”, bác sĩ Hằng nói.

Về triệu chứng toàn thân, viêm não mô cầu thường gây sốt cao đột ngột (39–41°C), rét run, mệt lả nhanh; trong khi viêm mũi họng người bệnh sốt nhẹ hơn, vẫn còn tương đối tỉnh táo. Đau đầu dữ dội là dấu hiệu thường gặp trong não mô cầu, nhưng ít gặp hoặc nhẹ khi viêm mũi họng thông thường.

Tính trong 3 tháng đầu năm, ghi nhận 24 trường hợp viêm màng não mô cầu trong đó 4 ca tử vong, cao hơn cùng kỳ. Ca bệnh xuất hiện rải rác, tập trung tại khu vực Đông Nam Bộ. Một số địa phương như Cà Mau, An Giang cũng ghi nhận ca mắc và tử vong.

Bác sĩ Hằng lưu ý, dấu hiệu đặc trưng của não mô cầu là xuất hiện ban xuất huyết hoặc ban tím trên da; thời gian xuất hiện sớm, có thể ngay trong 24 giờ và lan nhanh, không mất khi ấn. Đây là biểu hiện của tình trạng nhiễm khuẩn huyết và rối loạn đông máu, hoàn toàn không gặp trong viêm mũi họng thông thường.

Viêm màng não mô cầu còn gây ra các triệu chứng thần kinh như cứng gáy, sợ ánh sáng, lơ mơ hoặc rối loạn ý thức – những biểu hiện không có trong các bệnh lý hô hấp thông thường. Bệnh nguy hiểm không phải vì triệu chứng ban đầu rầm rộ mà vì dễ bị nhầm lẫn và diễn tiến nhanh gây tổn thương não vĩnh viễn, mất thính lực, suy thận, mất tay hoặc chân, vấn đề mạn tính về hệ thần kinh.

Đường lây của viêm mũi họng và viêm não mô cầu giống nhau, đều lây qua đường hô hấp, chủ yếu qua giọt bắn khi ho, hắt hơi, nói chuyện gần hoặc qua tiếp xúc với dịch tiết mũi họng. Điểm khác biệt ở mức độ lây lan và điều kiện tiếp xúc. Viêm mũi họng thông thường (đặc biệt do virus) lây lan nhanh khi tiếp xúc gần hoặc gián tiếp qua tay, bề mặt nhiễm virus. Trong khi đó, vi khuẩn não mô cầu thường do tiếp xúc gần và kéo dài với người mang mầm bệnh (như sống chung, ngủ chung, tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết).

Viêm mũi họng biểu hiện rõ triệu chứng và nguồn lây dễ nhận biết hơn não mô cầu, vì có thể nhiều người mang vi khuẩn (N. meningitidis) không có triệu chứng nhưng vẫn có thể lây cho người khác và gây bệnh.

Bác sĩ Hằng lưu ý, đặc biệt phụ huynh, khi trẻ ho đau họng, sốt cần theo dõi diễn tiến, tránh chủ quan hoặc lo lắng quá mức. Nếu trẻ sốt cao đột ngột, mệt lả nhanh, đau đầu nhiều, quấy khóc hoặc lừ đừ, cần theo dõi sát, quan sát da trong 24 giờ đầu có xuất hiện chấm ban xuất huyết, lan nhanh, không mất khi ấn cần đưa đến cơ sở y tế ngay.

Ngược lại, nếu trẻ ho, sổ mũi, đau họng, sốt nhẹ đến vừa, vẫn tỉnh táo, ăn uống được, có thể tiếp tục theo dõi, chăm sóc tại nhà. Nếu triệu chứng không cải thiện sau khoảng 2-3 ngày, cần đi khám để bác sĩ chẩn đoán, điều trị phù hợp.

Để phòng ngừa bệnh, nên đeo khẩu trang khi có triệu chứng ở đường hô hấp, khi đến nơi đông người; che miệng khi ho, hắt hơi; rửa tay thường xuyên. Tránh tiếp xúc gần, không dùng chung vật dụng cá nhân và giữ không gian sống, làm việc thông thoáng, vệ sinh sạch sẽ, tiêm vắc xin theo khuyến cáo để giảm nguy cơ mắc bệnh.

Xem thêm: Viêm mũi họng dễ nhầm với cúm